Khi AI thành chiếc Ferrari không người lái
Hiện tượng 80% nhân viên âm thầm tuyệt chối sử dụng AI trong công việc là dấu hiệu cho thấy khoảng cách nguy hiểm giữa kỳ vọng chuyển đổi số của lãnh đạo và cảm xúc, niềm tin của người lao động; nó không chỉ làm đầu tư công nghệ lãng phí mà còn phơi bày một mô hình tổ chức nơi tốc độ tự động hóa công việc đang vượt xa khả năng thích nghi của con người, khiến AI dù mạnh vẫn giống chiếc Ferrari không người lái, đỗ trong ga-ra và bị né tránh thay vì đem lại giá trị thực sự.
Vấn đề không nằm ở chỗ AI yếu, mà ở chỗ doanh nghiệp triển khai công nghệ nhanh hơn rất nhiều so với khả năng xây dựng niềm tin và thay đổi tư duy làm việc của đội ngũ. Trí tuệ nhân tạo đang xử lý phân tích dữ liệu, tìm kiếm thông tin, sản xuất nội dung và hỗ trợ ra quyết định với tốc độ ngày càng cao. Tuy nhiên, tốc độ vận hành tăng lên đồng thời tạo thêm áp lực thích nghi cho con người. Khi nhân viên cảm thấy công cụ được thiết kế để thay thế hơn là nâng đỡ mình, phản ứng tự nhiên sẽ là kháng cự AI nhân viên, kể cả khi họ từng hào hứng với “shadow AI”.
Từ “shadow AI” đến làn sóng kháng cự âm thầm
Không lâu trước đây, “shadow AI” – việc nhân viên tự dùng ChatGPT, Claude bằng tài khoản cá nhân – từng được xem như tín hiệu tích cực: người lao động tự tìm cách tự động hóa công việc để tăng tốc cá nhân. Nghiên cứu của MIT cho thấy hơn 90% nhân viên đã sử dụng chatbot cá nhân trong công việc hằng ngày, dù không được phê duyệt, trong khi chỉ 40% doanh nghiệp có đăng ký chính thức các mô hình AI. Một nền kinh tế ngầm hình thành: quản lý coi đó là rủi ro, còn nhân viên coi đó là vũ khí bí mật để hoàn thành việc nhanh hơn. AI được dùng chủ yếu ở cấp độ cá nhân, không phải như giải pháp tối ưu hóa toàn tổ chức.
Nhưng bức tranh đã đảo chiều. Khảo sát toàn cầu với 3.750 lãnh đạo và nhân viên tại 14 quốc gia do SAP thực hiện cho thấy 54% nhân viên đã bỏ qua công cụ AI của công ty trong 30 ngày qua và quay lại làm thủ công, 33% chưa từng sử dụng AI. Tổng cộng, khoảng 80% lực lượng lao động đang né tránh hoặc từ chối AI trong công việc. Điều trớ trêu là AI không bị tránh vì kém hiệu quả, mà vì nó quá hiệu quả đến mức khơi dậy nỗi lo mất việc, mất bản sắc nghề nghiệp. Khi người lao động tin rằng mỗi cú click tự động hóa công việc là một bước đẩy họ gần hơn tới danh sách cắt giảm, họ sẽ chọn quay về Excel, email tay, thao tác thủ công cho an toàn.
Đầu tư công nghệ lãng phí: Khi lãnh đạo và nhân viên sống trong hai thực tại
Đằng sau cơn sốt áp dụng AI doanh nghiệp là những con số đáng báo động về đầu tư công nghệ lãng phí. Ngân sách chuyển đổi số tăng mạnh, nhưng 40% khoản đầu tư này không đạt hiệu quả do thất bại trong việc áp dụng thực tế. Một hệ thống AI mới được triển khai, dashboard hoành tráng, hội thảo nội bộ rầm rộ, nhưng nhân viên vẫn chọn bấm “bỏ qua”, quay lại cách làm cũ. Nhân viên mất 51 ngày làm việc mỗi năm do “ma sát công nghệ”, tương đương 7,9 giờ mỗi tuần bị lãng phí. AI vừa tạo ra năng suất, vừa phá hủy năng suất, tùy vào cách con người sử dụng nó.
Khảo sát chỉ ra khoảng cách nhận thức đáng sợ: 61% lãnh đạo tin AI có thể xử lý các quyết định quan trọng, nhưng chỉ 9% nhân viên đồng ý; 88% lãnh đạo cho rằng công cụ đã đủ, trong khi chỉ 21% nhân viên thấy như vậy. Hai nhóm đang sống trong hai thực tại khác nhau: lãnh đạo thấy tương lai sáng với AI, nhân viên thấy một bãi mìn chưa gỡ. Theo các chuyên gia, vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người tiếp cận và sử dụng nó. Khi AI được triển khai như mệnh lệnh từ trên xuống, không có đối thoại, không có lắng nghe, kháng cự AI nhân viên là phản ứng mang tính tự vệ hơn là chống lại đổi mới.
Tốc độ đang làm mỏng niềm tin trong tổ chức
Trong cuộc đua AI, nhiều doanh nghiệp đang bị cuốn vào ám ảnh tốc độ: triển khai nhanh, học nhanh, đo nhanh. Nhưng như TS. Phan Tất Thứ nhấn mạnh, khi tổ chức chạy quá nhanh, ký ức, cảm xúc và niềm tin là ba thứ rất dễ bị đứt gãy. Văn hóa đến từ quá khứ, chiến lược đến từ tương lai – nếu chỉ nói về tương lai với AI mà bỏ qua ký ức nghề nghiệp, câu chuyện đời thường của đội ngũ, tổ chức sẽ đánh mất nền văn hóa nâng đỡ sự thay đổi. Một nội dung truyền thông nội bộ có thể được AI tạo ra rất nhanh và hoàn chỉnh về mặt kỹ thuật, nhưng để thông điệp thực sự chạm tới người đọc, doanh nghiệp phải hiểu người đang tiếp nhận và những gì họ đang trải qua.
Với ông Thứ, hồng tâm của truyền thông nội bộ và văn hóa doanh nghiệp là niềm tin. Ông nói: “Chúng ta vẫn có thể sử dụng những công cụ đó, những công nghệ đó, nhưng với điều kiện chúng ta gửi tình yêu vào nó”. “Tình yêu” ở đây không phải khẩu hiệu mềm mại, mà là sự quan tâm, thấu hiểu và trách nhiệm của con người trong cách sử dụng công nghệ. Điều này bắt đầu bằng chữ “Tĩnh”: tổ chức phải chậm lại để nghe thật, nhìn thật những gì đang diễn ra trong đội ngũ. Nếu không có giai đoạn này, mọi nỗ lực áp dụng AI doanh nghiệp sẽ giống như ép nhân viên lái xe F1 ở tốc độ 300km/h mà không hề được học lái.
Muốn AI được chấp nhận: Đổi tư duy, xây niềm tin rồi mới tăng tốc
Nếu chấp nhận rằng vấn đề không nằm ở “máy” mà ở “người”, giải pháp không thể chỉ là thêm công cụ hay thêm khóa học sử dụng AI. Tổ chức cần một chiến lược “giương cung” đúng nghĩa. TS. Phan Tất Thứ đưa ra 10 bước hành động gồm: “Tĩnh, Tiêu, Thế, Lực, Kìm, Chuẩn, Buông, Thu, Tác, Ngộ” tại sự kiện Sâu Sắc 2026. Trong đó, trước khi “Tác” – hành động, triển khai – tổ chức phải xác định đúng “Tiêu” – mục đích, xây “Thế” – bối cảnh, chuẩn bị “Lực” – nguồn lực và biết “Kìm” – kiểm soát nhịp độ. Sau hành động vẫn còn “Thu, Tác, Ngộ”: thu thập bằng chứng về sự thay đổi, tác động vào nguyên nhân qua phản hồi và rút bài học để hoàn thiện.
Ở cấp thực tiễn, điều đó có nghĩa là: dừng xem AI như công cụ kiểm soát, bắt đầu xem như trợ lý; dừng đo thành công bằng số lượng phần mềm, bắt đầu đo bằng hành vi mới của nhân viên. Cần nói rõ với người lao động: AI không phải để thay thế họ, mà để họ dành thời gian cho những phần công việc có giá trị hơn. Cần cho họ quyền thử, quyền sai, quyền góp ý với hệ thống. Trong cuộc đua này, doanh nghiệp chiến thắng sẽ không phải là nơi đầu tư nhiều AI nhất, mà là nơi biết cách kết hợp hiệu quả giữa con người và công nghệ. Ngược lại, những tổ chức không thể thu hẹp khoảng cách này sẽ tiếp tục trả giá bằng tiền bạc, năng suất và lợi thế cạnh tranh của mình.
