AI được cho phép, nhưng không được thay thế suy nghĩ của học sinh
AI trong nghiên cứu học sinh là việc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu, mô phỏng, xử lý nội dung và trình bày kết quả, nhưng vẫn phải đảm bảo phần cốt lõi của ý tưởng, lập luận và kết luận thuộc về chính người học. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kĩ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học, trong đó lần đầu đặt ra yêu cầu cụ thể về việc sử dụng AI trong quá trình thực hiện đề tài. Thay vì cấm tuyệt đối, Bộ chấp nhận AI như công cụ hỗ trợ, nhưng yêu cầu rõ ràng: được dùng để tra cứu, mô phỏng, xử lý thông tin, song không được biến AI thành “người làm hộ” cả công trình. Đây là đường ranh rất rõ giữa hỗ trợ công nghệ và thay thế tư duy.
Khai báo sử dụng AI: Không trung thực nghĩa là tự tay hủy kết quả
Điểm mấu chốt của quy định mới là bắt buộc khai báo sử dụng AI một cách trung thực: mục đích gì, phạm vi nào, phần việc nào có hỗ trợ của công cụ. Dùng AI để làm sai lệch quy trình nghiên cứu, tạo dữ liệu giả, hoặc thay thế phân tích và sáng tạo lẽ ra phải do học sinh thực hiện bị cấm tuyệt đối. Nói cách khác, AI được phép đứng ở vai trò “trợ lý”, không phải “tác giả”. Nếu coi AI là lối tắt để né tư duy, học sinh đang đánh đổi tương lai năng lực của mình lấy một kết quả hư ảo. Yêu cầu giữ sổ nhật ký nghiên cứu liên tục, ghi rõ thời gian, công việc, phương pháp, vai trò từng thành viên và có xác nhận định kì của giáo viên hướng dẫn giúp ban giám khảo truy vết xem phần nào do học sinh làm, phần nào có hỗ trợ từ công nghệ.
Đạo đức học tập và tính trung thực học tập: Bài học bắt đầu từ việc nhỏ
Bộ không chỉ quan tâm đến cuộc thi, mà đến cả nền tảng đạo đức học tập của học sinh. Quy định mới được đưa ra sau nhiều tranh luận về liêm chính khoa học và các đơn thư liên quan đến một số đề tài sau cuộc thi quốc gia năm học 2025–2026. Scientific integrity, theo Bộ, không đợi đến lúc làm luận văn hay luận án mà bắt đầu từ việc tự làm bài, dùng dữ liệu đúng nguồn, trích dẫn và ghi chép cẩn thận, không đạo văn, không đánh cắp ý tưởng, không bóp méo dữ liệu. Khi AI ngày càng có thể tham gia sâu vào nghiên cứu, giới hạn giữa “hỗ trợ” và “gian lận” càng dễ bị xóa nhòa nếu thiếu tính trung thực học tập. Vì vậy, yêu cầu liêm chính được nhấn mạnh xuyên suốt từ học sinh, giáo viên hướng dẫn đến nhà trường. Siết chặt không làm cuộc thi kém ý nghĩa; ngược lại, đó là điều kiện để mỗi giải thưởng phản ánh đúng năng lực và nỗ lực của học sinh.
Cuộc thi cấp quốc gia, trách nhiệm không chỉ của học sinh
Các hướng dẫn về AI trong nghiên cứu học sinh được áp dụng cho cuộc thi nghiên cứu khoa học, kĩ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học. Đây là sân chơi nhiều áp lực: phải tham gia, phải có giải, thậm chí phải giải cao. Chính áp lực này dễ dẫn tới việc giáo viên làm hộ, người lớn can thiệp quá mức hoặc AI bị lạm dụng. Dự thảo “đánh trúng nút thắt” khi yêu cầu chứng minh đầy đủ quy trình nghiên cứu qua nhật ký, dữ liệu gốc, và quy trách nhiệm rõ ràng: giáo viên hướng dẫn không được làm thay các phần việc cốt lõi, sẽ bị xử lí nếu vi phạm; nhà trường phải tăng cường kiểm tra, nếu buông lỏng dẫn tới gian lận, lãnh đạo cũng bị xem xét trách nhiệm. Việc chia đề tài theo ba mức độ an toàn – cấm tuyệt đối, cần phê duyệt rủi ro, và an toàn – còn giúp trường thẩm định trước khi cho học sinh làm. Đặc biệt, giải thưởng đã trao vẫn có thể bị thu hồi nếu sau này phát hiện vi phạm.
Phụ huynh nên đồng hành thế nào với con khi dùng AI?
Trong bối cảnh AI có thể giúp học sinh mở rộng tiếp cận tri thức, mô phỏng, xử lí thông tin và hỗ trợ nghiên cứu, nhưng không thể thay thế tư duy khoa học, đặt câu hỏi, phân tích, phản biện và sáng tạo của người học, vai trò của phụ huynh không phải là “thêm một người làm hộ”, mà là người giữ la bàn đạo đức. Phụ huynh cần hiểu rằng siết chặt liêm chính không làm khoa học xa tầm với; đó là cách bảo vệ công bằng, để học sinh ở điều kiện khác nhau vẫn được đánh giá trên nỗ lực và quá trình của mình. Thay vì hỏi “AI giúp con được điểm gì”, phụ huynh nên hỏi “con học được gì từ việc dùng AI”. Tôn trọng yêu cầu khai báo sử dụng AI, khuyến khích con ghi chép đầy đủ, trung thực về quá trình nghiên cứu chính là dạy con một kĩ năng sống: chịu trách nhiệm cho sản phẩm trí tuệ của mình.
