Chân dung người nổi tiếng là gì – và vì sao phải tìm “sự thật”?
Chân dung người nổi tiếng là thể loại nhiếp ảnh dùng kỹ thuật chụp ảnh chuyên nghiệp để ghi lại gương mặt quen thuộc với công chúng, nhưng mục tiêu sâu xa là bộc lộ nội tâm, tính cách và những khoảnh khắc đời thường đằng sau lớp vỏ hình tượng được xây dựng bởi truyền thông và đội ngũ PR. Hầu hết ảnh người nổi tiếng ngoài kia được tạo ra để phục vụ chiến dịch album, bìa tạp chí hay buổi press junket; nhiệm vụ của nhiếp ảnh gia thường chỉ là làm đúng “brief” và cho ra hình ảnh mà công chúng mong chờ. Vấn đề là kiểu ảnh đó thường an toàn, bóng bẩy nhưng vô hồn.
Điểm khác biệt của những chân dung để đời nằm ở thái độ: dám ưu tiên sự thật hơn là hình tượng. Nhiếp ảnh gia Jillian Edelstein theo đuổi “con người phía sau nhân dạng” khi chụp Amy Winehouse, Yoko Ono, Kate Moss hay Helena Bonham Carter, biến mỗi tấm ảnh thành một nghiên cứu về nhân tính hơn là một sản phẩm truyền thông. Ở triển lãm Stardust tại bảo tàng ảnh ở Gloucestershire, những chân dung này được trưng bày trong không gian mở, cho thấy tham vọng đưa câu chuyện về con người thật của người nổi tiếng đến gần công chúng hơn.
Đọc ánh mắt, cử chỉ: “Săn” khoảnh khắc thay vì dựng lên
Muốn chụp chân dung người nổi tiếng có hồn, bạn phải học cách đọc người nhanh hơn là đọc set chụp. Edelstein xuất thân phóng viên ảnh ở Cape Town rồi sang London học photojournalism trong thập niên 1980; nền tảng này rèn cho bà khả năng “đọc tình huống trong hỗn loạn”, tìm khoảnh khắc có ý nghĩa thay vì dàn dựng từ con số không. Chính trực giác báo chí đó khiến chân dung của bà mang cảm giác quan sát, chứ không phải sản phẩm thiết kế, ngay cả khi buổi chụp đã được set up từ trước.
Đây là tinh thần bạn cần khi đối diện bất kỳ gương mặt nổi tiếng nào: đứng phía sau máy, nhưng tâm trí hoạt động như một nhà báo quan sát. Một ánh mắt lệch khỏi camera, đôi tay khoanh lại phòng thủ hay nụ cười nửa miệng có thể kể nhiều hơn cả bài phỏng vấn dài. Khi Edelstein nói chân dung của mình phản chiếu “tính người đằng sau chiếc mặt nạ nổi tiếng, con người phía sau persona”, đó không phải khẩu hiệu nghệ thuật; đó là nguyên tắc làm việc. Nhiếp ảnh gia không được phép lười biếng, phó mặc tất cả cho stylist và ánh sáng; họ phải đi săn những micro-moment – các cử chỉ nhỏ, ánh nhìn vụt qua – rồi quyết định khoảnh khắc nào chứa “sự thật” đáng giữ lại.
Xây niềm tin trước khi bấm máy: không có sự gần gũi, không có khoảnh khắc
Không ai mở lòng trước một người cầm máy xa lạ. Với chân dung người nổi tiếng, xây dựng niềm tin đôi khi quan trọng hơn cả thiết bị. Nhiếp ảnh gia Harry Borden kể lại lần chụp nhà sản xuất Canada David Furnish cho một tạp chí chủ nhật vào tháng 12 năm 2010; buổi chụp diễn ra tại nhà riêng của David và ca sĩ Elton John. Thay vì chỉ nghĩ về layout, ông chủ động chọn trợ lý là Yousef Eldin – một nhà làm phim nam, ăn nói duyên – để tạo bầu không khí “anh em” thoải mái với Elton.
Borden còn mang theo portfolio trên điện thoại, tranh thủ giới thiệu khi gặp Elton. Khi ông xem bức ảnh ca sĩ Michael Hutchence chụp năm 1997 và hỏi về bản in giới hạn, đồng thời đề nghị mua bản in đầu tiên, đó không chỉ là thành công thương mại mà là cột mốc niềm tin: Elton nhận ra ông đang làm việc với một nhiếp ảnh gia nghiêm túc và có tay nghề. Nhờ vậy, Elton cởi mở với đề nghị chụp chung cùng David, biến một buổi chụp đơn thuần thành cơ hội có được chân dung đôi hiếm hoi. Borden ghi lại: họ thích ông và Yousef, không khí trong ngày chụp rất thân tình, và chính sự thân tình đó là thứ ông “tận dụng” để đẩy buổi chụp đến kết quả tốt nhất. Niềm tin không phải khái niệm mơ hồ; nó là chiến lược.
Ánh sáng, bố cục và tạo dáng: kỹ thuật phục vụ tính cách
Kỹ thuật chụp ảnh chuyên nghiệp không phải để phô trương, mà để phục vụ câu chuyện về con người trước ống kính. Khi chụp Elton John và David Furnish trong không gian gallery nghệ thuật tại Old Windsor, Borden dùng máy Canon EOS 5D Mark II, ống kính EF 50mm f/1.4 và một softbox lớn đặt lệch một bên để tạo ánh sáng mềm, định hình gương mặt mà không phá vỡ không khí thân mật. Photographing two or three people can be tricky. Giving equal weight to them in the picture can sometimes work, but compositionally it’s much more striking to have an opinion and go in on the main subject. Ông đặt Elton ở trung tâm khung hình, David ở bên trái – bố cục thể hiện rõ “ai” là nhân vật chính, “ai” là điểm tựa tình cảm.
Về tạo dáng chân dung hiệu quả, Borden không để họ tự loay hoay. Ông yêu cầu David hôn má Elton, trong khi Elton đặt tay lên ngực, biểu cảm ngạc nhiên dễ thương hoặc nhắm mắt ở vài khung hình. Ở loạt ảnh khác, David nghiêng đầu lên vai Elton, tạo cảm giác gần gũi và bình yên. Để đổi mới hình ảnh, ông cho họ đứng sau một tác phẩm của Damien Hirst – chú bồ câu trắng trong formaldehyde giữa hai tấm kính – và đặt hai người ở hai bên chim bồ câu. Đó không chỉ là trò “làm màu”: bố cục này biến tác phẩm nghệ thuật thành ẩn dụ cho mối quan hệ, đồng thời tạo chiều sâu thị giác cho chân dung người nổi tiếng vốn rất dễ bị rập khuôn.
Học từ các huyền thoại: con người trước, danh tiếng sau
Những nhiếp ảnh gia chân dung huyền thoại không nhìn người nổi tiếng như thần tượng, mà như nhân chứng của thời đại. Edelstein từng dành sáu năm ghi lại Ủy ban Sự thật và Hòa giải Nam Phi trong cuốn sách Truth and Lies, xuất bản năm 2002; dự án này giúp bà đoạt John Kobal Book Award. Chính kinh nghiệm đối diện với nhân chứng chiến tranh, nạn nhân và thủ phạm khiến bà xem việc “tìm sự thật nhân vật” như một bổn phận, kể cả khi đối tượng là Amy Winehouse hay Yoko Ono. Những bức chân dung nổi tiếng của Vivienne Westwood với mái tóc cam rực, hai chiếc sừng bạc nhỏ và ánh nhìn nửa trêu đùa nửa thách thức cho thấy bà dùng cả ánh sáng lẫn chi tiết nhỏ để khắc họa cá tính thay vì tô bóng danh hiệu thời trang.
Harry Borden lại khẳng định vị thế bằng một sự nghiệp dài hơi: ông từng đoạt giải tại World Press Photo vào các năm 1997 và 1999, và nhận danh hiệu Honorary Fellowship từ Royal Photographic Society năm 2014. Đó không chỉ là thành tích cá nhân; nó cho thấy chụp chân dung người nổi tiếng có thể đứng ngang tầm photojournalism nếu nhiếp ảnh gia giữ được tiêu chuẩn kể chuyện cao. Cuối cùng, bài học quan trọng nhất từ họ có lẽ là: trước ống kính, hãy đặt con người lên trước danh tiếng. Nếu bạn không quan tâm đến câu chuyện và sự mong manh của người đối diện, mọi kỹ thuật ánh sáng chân dung tự nhiên hay bố cục phức tạp đều chỉ là phông nền hào nhoáng mà thôi.
