Một bước ngoặt: AI đi vào giáo dục nhân văn qua hợp tác đại học – ngân hàng
Hợp tác giữa các trường đại học khối khoa học xã hội và một ngân hàng thương mại để xây dựng phòng thí nghiệm AI nhân văn cùng gia sư AI lịch sử là một mô hình mới, nhằm biến trí tuệ nhân tạo thành trợ lý học thuật cho giáo viên và sinh viên, đồng thời hình thành hệ sinh thái AI giáo dục Việt Nam nơi tri thức nhân văn được bảo tồn bằng công nghệ và dữ liệu được kiểm chứng, thay vì để AI phát triển tách rời khỏi chuẩn mực học thuật và nhu cầu dạy học hằng ngày. Trong khuôn khổ một hội thảo khoa học quốc gia về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong khối ngành khoa học xã hội, 05 trường đại học đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác với một ngân hàng để cùng phát triển hạ tầng nghiên cứu và hệ sinh thái AI chuyên ngành, đưa AI vào giải quyết các bài toán kinh tế – xã hội và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với ứng dụng thực tiễn. Đây không chỉ là tin “công nghệ” mà là tín hiệu cho thấy các môn nhân văn đang chủ động bước vào thời kỳ số.
Phòng thí nghiệm AI và Nhân văn số: không gian thử nghiệm lại vai trò của khoa học xã hội
Điểm nhấn của mô hình hợp tác đại học – ngân hàng AI là việc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phối hợp với ngân hàng SHB xây dựng Phòng thí nghiệm AI và Nhân văn số thuộc một trung tâm ứng dụng AI trong khoa học xã hội, nhân văn và di sản số. Phòng thí nghiệm này được thiết kế để phục vụ nghiên cứu, đào tạo, thử nghiệm và phát triển các ứng dụng AI, dữ liệu lớn, nhân văn số và di sản số, qua đó từng bước hình thành không gian đổi mới sáng tạo liên ngành giữa công nghệ và khoa học xã hội. Nói cách khác, đây là nơi các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, truyền thông có thể tiếp cận AI không phải như “hộp đen” kỹ thuật, mà như công cụ khoa học xã hội mới: họ cùng doanh nghiệp phân tích đạo đức AI, niềm tin số, hành vi người dùng, văn hóa số và tác động xã hội của AI để xây dựng khung hướng dẫn ứng dụng có trách nhiệm trong tổ chức và doanh nghiệp. Nếu được vận hành thực chất, phòng thí nghiệm AI nhân văn sẽ giúp khoa học xã hội không bị động trước làn sóng công nghệ, mà trở thành lực lượng đặt câu hỏi về giá trị và rủi ro của AI.
Gia sư AI Lịch sử Việt Nam: trợ lý số hóa tri thức và hun đúc lòng yêu nước
Trong bức tranh chung của AI giáo dục Việt Nam, mô hình gia sư AI lịch sử nổi lên như sản phẩm cụ thể đầu tiên chạm trực tiếp tới lớp học. Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và SHB ký kết hợp tác để nghiên cứu, thử nghiệm và triển khai gia sư AI dạy học Lịch sử Việt Nam. Mục tiêu là xây dựng công cụ AI dựa trên nền tảng dữ liệu lịch sử được kiểm chứng, góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử, hun đúc lòng yêu nước và bồi đắp truyền thống dân tộc, lan tỏa giá trị lịch sử đến thế hệ trẻ. Theo nội dung hợp tác, ngân hàng hỗ trợ nền tảng công nghệ và nguồn lực để nhà trường nghiên cứu các mô hình giáo dục ứng dụng trí tuệ nhân tạo, trước mắt tập trung vào gia sư AI lịch sử rồi mở rộng sang những lĩnh vực phù hợp khác. Một trung tâm AI trong Lịch sử cũng được hai bên định hướng xây dựng, trở thành không gian kết nối nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng AI trong lịch sử, đồng thời thúc đẩy số hóa tư liệu, đổi mới phương pháp nghiên cứu và giảng dạy, đưa môn Lịch sử đến gần hơn với học sinh. Nếu triển khai nghiêm túc, gia sư AI lịch sử có thể giúp giáo viên chuyển từ vai trò truyền đạt sang người tổ chức học tập, trong khi học sinh có trợ lý 24/7 để tra cứu, đối thoại và khám phá lịch sử bằng ngôn ngữ tự nhiên.
Hợp lực đại học – ngân hàng và tác động với người học
Sáng kiến phòng thí nghiệm AI nhân văn và gia sư AI lịch sử không phải những nỗ lực cá nhân, mà nằm trong một chương trình hợp tác rộng hơn giữa SHB và 5 cơ sở giáo dục đại học, gồm các trường kinh tế, sư phạm, khoa học xã hội và thương mại. Theo chương trình, mỗi trường phát triển các mô hình AI trong lĩnh vực thế mạnh: kinh tế, quản lý, tài chính – ngân hàng – chứng khoán, thương mại, và khoa học xã hội, nhân văn, di sản số. Qua mạng lưới này, các bên kỳ vọng kết nối nguồn lực công nghệ, dữ liệu và bài toán thực tiễn của doanh nghiệp với năng lực nghiên cứu, đào tạo của trường đại học, từ đó hình thành hệ sinh thái AI Việt Nam dựa trên hợp tác dài hạn, không chỉ giới hạn ở tài trợ. Với sinh viên, tác động rất thực: SHB cam kết tạo điều kiện thực tập, tham gia dự án thực tế, ưu tiên tuyển dụng sinh viên xuất sắc và xem xét học bổng phù hợp. Khi AI đi vào các môn nhân văn, người học không chỉ có trợ lý AI, mà còn có cơ hội tiếp cận môi trường liên ngành, nơi dữ liệu lịch sử, kinh tế, xã hội được sử dụng để giải quyết bài toán thật của doanh nghiệp và cộng đồng.
Thách thức và triển vọng: AI nhân văn phải gắn với giá trị xã hội
Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh rằng AI trong khối khoa học xã hội và nhân văn tác động tới đông đảo giảng viên, sinh viên, nên việc nghiên cứu và ứng dụng phải triển khai nhanh, quyết liệt và không thể chậm hơn trước yêu cầu đổi mới giáo dục. Ông cũng yêu cầu các hợp tác đại học – doanh nghiệp không dừng ở ký kết mà phải chuyển hóa thành sản phẩm cụ thể có khả năng ứng dụng và tạo giá trị xã hội. Đặt trong bối cảnh đó, phòng thí nghiệm AI nhân văn và gia sư AI lịch sử là những phép thử đầu tiên: nếu chúng giúp giáo viên giảm tải việc soạn bài, hỗ trợ sinh viên nghiên cứu và học tập, lan tỏa giá trị lịch sử, thì mô hình hợp tác đại học ngân hàng AI đang đi đúng hướng. Ngược lại, nếu sản phẩm chỉ dừng ở công cụ trình diễn, thiếu dữ liệu kiểm chứng và không có khung đạo đức AI rõ ràng, nguy cơ làm nghèo hiểu biết nhân văn là có thật. Triển vọng tích cực nằm ở chỗ cả trường đại học và doanh nghiệp đã cam kết đồng tổ chức hội thảo, tọa đàm khoa học, xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn cho nhân sự của hai bên, các bộ ngành, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi các bên giữ được nhịp đối thoại này, AI giáo dục Việt Nam trong lĩnh vực nhân văn có cơ hội lớn để phát triển theo hướng an toàn, có trách nhiệm và gắn với bản sắc dân tộc.
