Từ “rác thải” sang “tài nguyên thứ cấp” trong ngành dược và mỹ phẩm
Bao bì dược phẩm và mỹ phẩm sau sử dụng là toàn bộ vỏ hộp, chai lọ, ống, vỉ thuốc, túi và bao bì phức hợp phát sinh ở nhà máy, cơ sở y tế, cửa hàng và hộ gia đình, đang được nhìn lại không phải như chất thải phải xử lý, mà như nguồn nguyên liệu thứ cấp có thể thu hồi, tái chế và quay trở lại chu trình sản xuất trong mô hình kinh tế tuần hoàn.
Điểm mấu chốt là thay đổi cách gọi: bao bì dược phẩm và mỹ phẩm không còn là gánh nặng cuối vòng đời, mà là “kho” tài nguyên nằm rải rác trong cộng đồng. Mục tiêu được đặt rất rõ ràng: hình thành một hệ sinh thái trong đó bao bì sau sử dụng được xem là nguồn nguyên liệu thứ cấp, có giá trị kinh tế và được đưa trở lại sản xuất. Nếu không nhìn như vậy, mọi nỗ lực tái chế bao bì dược phẩm hay phát triển mỹ phẩm tuần hoàn chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
Điều này đặc biệt ý nghĩa với tái chế bao bì dược phẩm, nơi lượng bao bì phát sinh lớn và chủng loại cực kỳ đa dạng: nhựa, thủy tinh, kim loại, giấy, bao bì đa lớp, vỉ thuốc… đều đòi hỏi cách phân loại và công nghệ xử lý riêng. Nếu vẫn trộn chung vào rác sinh hoạt, chúng ta đang tự tay làm mất giá trị của một mỏ tài nguyên ngay trước cửa nhà.
Chuỗi tái chế: Thiết kế thông minh, thu gom nghiêm túc, xử lý có trách nhiệm
Nếu bao bì là tài nguyên, thì chuỗi tái chế phải được thiết kế như một dây chuyền sản xuất thứ hai, chạy song song với chuỗi sản phẩm chính. Các ý kiến tại hội thảo đã chỉ ra rất rõ: cần hình thành một chuỗi liên kết từ thiết kế – sản xuất – phân phối – tiêu dùng – thu hồi – tái chế – sử dụng nguyên liệu tái chế. Nói cách khác, kinh tế tuần hoàn cosmetic không phải là vài hoạt động thu gom rời rạc, mà là một kiến trúc vận hành trọn vòng đời bao bì.
Chuỗi này có nhiều mắt xích: cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách; doanh nghiệp đổi mới thiết kế bao bì, ưu tiên vật liệu dễ tái chế; cộng đồng phân loại và thu gom đúng cách; hệ thống tái chế đảm bảo công nghệ và đầu ra cho nguyên liệu tái chế. Không một chủ thể riêng lẻ nào có thể tự giải được bài toán bao bì tái chế mỹ phẩm hay dược phẩm; chuỗi giá trị phải vận hành như một mạng lưới đồng bộ.
Quan trọng hơn, tư duy tái chế phải bắt đầu ngay từ khâu thiết kế sản phẩm. Khi doanh nghiệp lựa chọn vật liệu phức hợp, khó tái chế, họ vô tình đẩy chi phí và rủi ro sang phần còn lại của hệ thống. Ngược lại, nếu ưu tiên vật liệu đơn, dễ phân loại, họ đang chủ động tạo nền cho mỹ phẩm tuần hoàn: bao bì được tái sử dụng, tái chế, rồi quay lại trở thành nguyên liệu cho lô sản phẩm tiếp theo.
EPR: Trách nhiệm nhà sản xuất phải đo bằng kết quả tái chế
Luật Bảo vệ môi trường đã đặt ra trách nhiệm nhà sản xuất EPR cho các doanh nghiệp dược và mỹ phẩm, bao gồm trách nhiệm tái chế và xử lý chất thải. Đây không còn là câu chuyện thiện nguyện, mà là yêu cầu pháp lý: trách nhiệm tái chế bao bì thuộc về nhà sản xuất, nhập khẩu dược phẩm, mỹ phẩm, không phải nhà cung cấp bao bì. Nghĩa là doanh nghiệp không thể đẩy phần việc này cho bất kỳ ai khác.
Điểm đáng chú ý là định hướng mới của EPR: cơ quan quản lý đang nghiên cứu theo hướng không duy trì hình thức chỉ đóng góp tài chính, mà yêu cầu nhà sản xuất, nhập khẩu trực tiếp tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế. Nói thẳng, kỷ nguyên “nộp tiền là xong” đang đóng lại. Doanh nghiệp buộc phải chứng minh kết quả tái chế bao bì dược phẩm và bao bì tái chế mỹ phẩm bằng dữ liệu thực, không phải bằng biên lai tài chính.
Để làm được điều đó, doanh nghiệp có thể tự tổ chức một phần, thuê đơn vị thu gom – tái chế đủ điều kiện hoặc ủy quyền cho tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) vận hành toàn bộ chuỗi. Tuy vậy, trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về doanh nghiệp nếu PRO không hoàn thành phần việc được ủy quyền. Đây là bước chuyển quan trọng: EPR chuyển từ tư duy “hoàn thành nghĩa vụ” sang kiểm soát và chứng minh trách nhiệm tái chế bằng các chuỗi hoạt động cụ thể, có thể truy xuất.
Doanh nghiệp dược, mỹ phẩm: Vượt khỏi xử lý chất thải để xây chuỗi bền vững
Điều đang diễn ra là một phép thử với toàn ngành: các doanh nghiệp dược và mỹ phẩm có dám bước khỏi vùng an toàn “xử lý chất thải” để đi vào kinh tế tuần hoàn cosmetic hay không. Nguồn phát sinh bao bì dược và mỹ phẩm rất phân tán, từ nhà máy, đơn vị nhập khẩu đến bệnh viện, cơ sở y tế, nhà thuốc, hệ thống bán lẻ và hộ gia đình. Nếu doanh nghiệp chỉ chăm chăm thu gom ở một mắt xích, chuỗi sẽ luôn bị rò rỉ.
Các ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng bài toán tái chế bao bì dược, mỹ phẩm không thể được giải quyết bởi một chủ thể riêng lẻ mà cần sự tham gia đồng bộ của toàn bộ chuỗi giá trị. Mục tiêu cuối cùng là hình thành hệ sinh thái trong đó bao bì sau sử dụng được xem là nguồn nguyên liệu thứ cấp, có giá trị kinh tế và được đưa trở lại sản xuất. Đây cũng là cách để kinh tế tuần hoàn đi từ định hướng chính sách thành hoạt động cụ thể trong doanh nghiệp.
Nếu nhìn dài hạn, xây dựng chuỗi liên kết bền vững sẽ giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nguyên sinh, gia tăng khả năng tuân thủ pháp lý và củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Tái chế bao bì dược phẩm hay phát triển các dòng mỹ phẩm tuần hoàn vì thế không chỉ là bài toán môi trường, mà là chiến lược cạnh tranh mới: ai đi trước, người đó sở hữu lợi thế hệ sinh thái.
