Homeschooling: Tự do hay canh bạc với tương lai con?
Homeschooling là hình thức dạy con tại nhà, trong đó cha mẹ hoặc cơ sở giáo dục thay thế xây dựng chương trình riêng cho trẻ thay vì cho con theo học trường phổ thông chính quy, với kỳ vọng tạo môi trường cá nhân hóa, giảm áp lực và mở ra lộ trình hội nhập quốc tế nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, học thuật và xã hội nếu không được kiểm chứng cẩn thận.
Tại TP.HCM, làn sóng phụ huynh rút con khỏi trường công để theo homeschooling chi phí cao đang tăng lên, phần lớn vì bị hấp dẫn bởi những lời hứa “bằng cấp quốc tế”, “công dân toàn cầu” và “giáo dục khai phóng”. Tin vào quảng cáo, nhiều phụ huynh TP.HCM rút con khỏi trường công để theo homeschooling với kỳ vọng con sở hữu bằng tú tài nước ngoài và dễ dàng vào đại học quốc tế. Nhưng đằng sau giấc mơ đẹp là những học bạ trống trơn, những đứa trẻ bơ vơ và các gia đình nhận ra mình đã đánh cược tương lai con vào một mô hình giáo dục thay thế chưa được pháp luật công nhận.
Chi phí trăm triệu và ảo tưởng “bằng cấp quốc tế”
Điểm nghịch lý lớn nhất của homeschooling chi phí cao ở đô thị là tiền bỏ ra thì nhiều, nhưng kết quả lại không hề chắc chắn. Có những cơ sở chỉ dùng tài liệu trôi nổi trên mạng hoặc khóa học trực tuyến giá rẻ, nhưng thu học phí lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Đây là câu nói đáng trích dẫn: "Một số cơ sở chỉ sử dụng tài liệu trôi nổi trên internet hoặc các khóa học trực tuyến giá rẻ, nhưng thu học phí lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm".
Trường hợp chị T.M.H ở khu vực Thảo Điền là ví dụ điển hình: chị cho con học gần hai năm tại một cơ sở homeschooling tự phát, tin rằng con sẽ có bằng tú tài Mỹ và lộ trình du học rõ ràng. Đến khi trung tâm bất ngờ giải thể, chị mới phát hiện con không có tên trên bất kỳ hệ thống giáo dục nào như gia đình kỳ vọng. Tiền đã mất, con thì bơ vơ, phải quay lại làm khảo sát năng lực để tìm đường học tiếp. Homeschooling chi phí cao trong trường hợp này không khác gì mua một tấm vé số đắt đỏ, mà xác suất trúng thưởng gần như bằng không.
Dạy con tại nhà: Tự do học tập hay hổng kiến thức, cô lập xã hội?
Không ít phụ huynh TP.HCM chọn dạy con tại nhà vì muốn con thoát khỏi áp lực điểm số, bài vở và lo sợ bạo lực học đường. Anh L.V.Lai ở Thủ Đức cho con nghỉ trường công từ lớp 8 để tự tổ chức homeschooling tại nhà, tin rằng nếu cần, con có thể quay lại trường công và học chậm một lớp. Nhưng vợ chồng anh bận rộn, không có chuyên môn sư phạm, việc học của con trở nên tùy hứng: thích thì học, không thích thì nghỉ, không có thời gian biểu rõ ràng.
Hệ quả là sau một năm, con anh bị hổng kiến thức, ít nói, lầm lì, sợ đám đông. Khi gia đình muốn đưa con trở lại trường công, thủ tục lại vướng quy định, biến một quyết định “thử nghiệm” thành “sai lầm khủng khiếp” theo lời chính anh Lai. Các chuyên gia cảnh báo, học trong nhóm nhỏ, tách khỏi môi trường trường học thông thường có thể khiến trẻ thiếu kỹ năng giao tiếp, giải quyết xung đột và hòa nhập cộng đồng. Nguy cơ hình thành những “đứa trẻ trong lồng kính” – có kiến thức nhưng thiếu trải nghiệm xã hội – là hoàn toàn có thật.
Khi trường bình thường không tệ như ta tưởng
Nhiều cha mẹ chọn homeschooling không chỉ vì bất mãn với trường công, mà còn vì nỗi ám ảnh “con mình đang tụt hậu” so với trẻ ở các thành phố lớn, trường quốc tế. Một phụ huynh có con học tại một ngôi trường bình thường ở thành phố hạng ba đã lo lắng rằng nhịp học chậm, cơ sở vật chất cũ kỹ sẽ khiến con bị định sẵn là thua thiệt. Nỗi lo này rất giống tâm trạng của nhiều phụ huynh TP.HCM khi so sánh con mình với bạn bè học chương trình quốc tế, ngoại ngữ từ sớm, lớp năng khiếu dày đặc.
Nhưng thực tế, khoảng cách về nguồn lực giáo dục là có thật, song không thể chỉ bằng vài giờ học thêm hay đổi sang một mô hình giáo dục thay thế là bù đắp được tất cả. Giáo dục không phải cuộc đua tích lũy tài nguyên; điều kiện tốt chỉ có ý nghĩa khi trẻ có động lực tự học và cảm giác làm chủ việc học. Thay vì hoảng hốt rút con khỏi trường bình thường để lao vào homeschooling chi phí cao, cha mẹ hoàn toàn có thể tận dụng sách, tài nguyên trực tuyến, hoạt động thể chất và việc cho con tham gia giải quyết việc nhà để bồi dưỡng năng lực tự học, kiên trì và kỹ năng sống ngay trong khuôn khổ trường phổ thông hiện có.
Giáo dục thay thế cần luật, phụ huynh cần tỉnh táo
Ở góc độ pháp lý, các chuyên gia khẳng định pháp luật Việt Nam hiện chưa công nhận homeschooling như một hình thức giáo dục độc lập có thể thay thế chương trình chính quy. Điều này đồng nghĩa, phụ huynh rút hồ sơ khỏi trường công đang chấp nhận rủi ro rất lớn: con có thể không có học bạ hợp lệ, không được ghi nhận kết quả học tập, và gặp khó khăn khi quay lại hệ thống giáo dục. Khi các cơ sở tự phát đóng cửa hoặc việc dạy con tại nhà thất bại, chính trẻ là người gánh hậu quả.
Nhu cầu đa dạng hóa giáo dục là có thật; giáo dục thay thế không nên bị phủ nhận hoàn toàn. Nhưng để bảo vệ trẻ, việc tổ chức và công nhận kết quả học tập cần có hướng dẫn rõ ràng, căn cứ khoa học và hành lang pháp lý phù hợp. Thực trạng hiện nay đặt ra yêu cầu tăng cường quản lý, kiểm tra các cơ sở giáo dục, đồng thời giúp phụ huynh hiểu rõ giới hạn pháp lý trước khi rút hồ sơ con khỏi trường. Cho đến khi có khung pháp lý rõ ràng, lựa chọn khôn ngoan nhất với đa số gia đình vẫn là cải thiện cách đồng hành với con trong hệ thống trường học bình thường, thay vì biến con thành “chuột bạch” cho những mô hình chưa được kiểm chứng.
