Đào tạo giáo viên đang bước vào cuộc tái cấu trúc mạnh chưa từng có
Đào tạo giáo viên là hệ thống các chương trình học và thực hành chuyên môn tại các trường sư phạm và cơ sở đại học nhằm hình thành đội ngũ nhà giáo có kiến thức chuyên ngành, kỹ năng sư phạm và năng lực thích ứng với yêu cầu thực tế của ngành giáo dục ở từng giai đoạn phát triển. Việt Nam đang bước vào cuộc tái cấu trúc sâu hệ thống đào tạo giáo viên khi Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu Bộ GD&ĐT chấm dứt đào tạo giáo viên ở các trường không phải trường sư phạm và các cơ sở chất lượng thấp. Điểm nổi bật của đợt cải tổ này là Nhà nước không mở rộng thêm đầu mối mà chủ trương thu gọn mạng lưới, tập trung nguồn lực vào những cơ sở đào tạo chủ chốt, gắn chặt chuẩn chương trình, chuẩn đầu ra với khả năng vào nghề của sinh viên sau tốt nghiệp. Câu hỏi không còn là “có thêm bao nhiêu trường”, mà là “ai còn được quyền đào tạo giáo viên và theo chuẩn nào”.
Từ hơn 100 cơ sở xuống 48–50: 14 trường chủ chốt sẽ nắm phần lớn nguồn cung giáo viên
Hiện cả nước có hơn 100 cơ sở đào tạo giáo viên, gồm 65 trường đại học cùng các trường cao đẳng. Mạng lưới này bị đánh giá là phân bố chưa đồng đều, vai trò đào tạo giáo viên của nhiều trường cao đẳng ngày càng mờ nhạt. Theo quy hoạch mạng lưới giáo dục đại học và sư phạm đến năm 2030, số trường tham gia đào tạo giáo viên sẽ còn khoảng 48–50, giảm 15–17 cơ sở so với hiện nay. Trong đó, 14 cơ sở đào tạo chủ chốt được định hướng giữ vai trò trung tâm gồm các trường sư phạm lớn ở Hà Nội, TP.HCM, hai đại học quốc gia, các đại học vùng như Thái Nguyên, Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Tây Nguyên, Đà Lạt, Cần Thơ và Đồng Tháp. "Các cơ sở này được quy hoạch với tổng quy mô đào tạo giáo viên dự kiến khoảng 180.000–200.000 người vào năm 2030". Việc tập trung như vậy sẽ khiến phần lớn nguồn cung giáo viên tương lai đi qua một số ít trường sư phạm chủ chốt, đồng nghĩa với việc các cơ sở ngoài hệ thống này sẽ phải rút khỏi cuộc chơi đào tạo giáo viên.
Lý do của việc siết chặt: thiếu – thừa giáo viên và chất lượng đầu ra không đều
Quyết định thu gọn đào tạo giáo viên không xuất hiện trong khoảng trống; nó gắn với một thực tế khó chịu là hệ thống trường phổ thông vẫn vừa thiếu vừa thừa giáo viên. Báo cáo của Bộ GD&ĐT cho thấy cả nước có hơn 1,08 triệu giáo viên mầm non, tiểu học và giáo dục thường xuyên trong biên chế, nhưng vẫn thiếu trên 103.000 giáo viên theo định mức được giao. Trong khi đó, nhiều ngành sư phạm vẫn tuyển sinh đều đặn, tạo ra một lượng cử nhân sư phạm không nhỏ không tìm được việc làm đúng chuyên môn – nghịch lý thừa ở nơi này nhưng thiếu ở nơi khác. Chính phủ yêu cầu các cơ sở đào tạo giáo viên chuyển sang đào tạo theo nhu cầu của hệ thống giáo dục và từng địa phương, chuẩn hóa chương trình, chuẩn đầu ra, và lấy năng lực thực tế của người tốt nghiệp làm thước đo chất lượng. Nói cách khác, đào tạo giáo viên sẽ phải gắn mật thiết với bài toán quy hoạch nhân lực hơn là chỉ tiêu tuyển sinh trên giấy.
Tuyển sinh sư phạm và chuẩn đầu ra: thước đo mới không còn là tên trường
Cùng với việc thu hẹp mạng lưới, chính sách mới nhắm thẳng vào khâu tuyển sinh sư phạm và quản lý chất lượng đầu ra. Các cơ sở đào tạo giáo viên được yêu cầu phải áp dụng chuẩn chung về chương trình và chuẩn đầu ra, bảo đảm sinh viên tốt nghiệp đáp ứng được yêu cầu thực tế của ngành giáo dục. Nhà nước cũng đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu theo dõi sinh viên sau tốt nghiệp, đặc biệt tỷ lệ vào nghề và mức độ đáp ứng yêu cầu công việc. Về phía dư luận, nhiều ý kiến khẳng định tuyển sinh sư phạm phải có điểm đầu vào cao hơn cùng với việc cải thiện chế độ đãi ngộ để thu hút người giỏi. Ngược lại, có ý kiến nhấn mạnh tên trường sư phạm không tự động quyết định chất lượng; điều quan trọng là đội ngũ giảng viên và chương trình đào tạo. Dù đứng ở bên nào, có một điểm chung: nếu không siết cả đầu vào lẫn đầu ra, việc thu gọn cơ sở đào tạo sẽ khó tạo ra chuyển biến chất lượng như kỳ vọng.
Tác động đến người học và hệ thống: tập trung nguồn lực nhưng phải tránh tạo độc quyền sư phạm
Việc đào tạo giáo viên chỉ còn tập trung chủ yếu ở khoảng 14 cơ sở đào tạo chủ chốt mang lại hai mặt tác động. Một bên là cơ hội: nguồn lực đào tạo – từ giảng viên, chương trình đến thực hành sư phạm – không bị dàn trải ở hơn 100 nơi mà được tập trung vào những trường đủ điều kiện, giúp sinh viên có môi trường học tập bài bản hơn. Mặt khác, nguy cơ là hệ thống trở nên quá tập trung, tạo cảm giác "độc quyền sư phạm" khi con đường vào nghề giáo bị thu hẹp lại về mặt danh nghĩa trường học. Điều mà người học quan tâm, như một độc giả nhận xét, là "tốt nghiệp có dạy được và có việc làm không, chứ bằng cấp ghi trường nào". Vì vậy, nếu chính sách chỉ dừng ở việc chọn trường mà không đi đến cùng trong việc gắn đào tạo giáo viên với nhu cầu sử dụng, chuẩn nghề nghiệp và dữ liệu việc làm sau tốt nghiệp, cuộc cải tổ này sẽ mới chỉ giải quyết phần hình thức của vấn đề. Kết thúc, có thể nói: thu gọn mạng lưới là bước đi đúng, nhưng chất lượng đào tạo giáo viên sẽ chỉ thực sự cải thiện khi Nhà nước kiên trì đo lường kết quả bằng năng lực thực hành và tỷ lệ vào nghề, thay vì số lượng cơ sở hay tên gọi trường sư phạm.
