Phim AI: cơ hội sáng tạo lớn, rủi ro pháp lý còn lớn hơn
Phim AI là các video, phim ngắn hoặc nội dung hình ảnh – âm thanh được tạo, xử lý hoặc biến đổi đáng kể nhờ công cụ trí tuệ nhân tạo, mở ra cách sản xuất mới nhưng đồng thời tạo ra những câu hỏi khó về bản quyền, quyền hình ảnh, dữ liệu cá nhân và trách nhiệm pháp lý khi nội dung gây hại cho người khác. Điều hấp dẫn là với một máy tính và bộ công cụ phù hợp, người làm phim có thể tự thực hiện nhiều khâu vốn cần cả ê-kíp, từ viết kịch bản, dựng cảnh đến xử lý hình ảnh, âm thanh. Nhờ đó, người trẻ, nhà làm phim độc lập có thêm cơ hội kể câu chuyện của mình bằng hình ảnh. Nhưng chính sự dễ dàng này khiến video AI pháp lý trở thành vùng xám: càng dễ tạo, càng dễ lạm dụng, và hậu quả pháp lý càng khó truy vết trách nhiệm.
Bản quyền nội dung AI: chất liệu số không phải "miễn phí"
Trong cuộc tranh luận về video AI pháp lý, nhiều người vẫn ngộ nhận rằng cứ dùng AI thì mọi thứ trên mạng đều là chất liệu mở. Đó là sai lầm nguy hiểm. Bản quyền nội dung AI không biến một bài hát, bức ảnh, đoạn phim hay kịch bản đã có chủ sở hữu thành "vật liệu tự do" để đưa vào công cụ. Gắn nhãn "sản phẩm tạo bởi AI" không thay thế được sự đồng ý của chủ sở hữu nếu pháp luật yêu cầu xin phép. Theo quy định mới tại Nghị định 134/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 17/2023/NĐ-CP, pháp luật bắt đầu xem xét mức độ đóng góp mang tính quyết định của con người trong quá trình sáng tạo, đồng thời bổ sung quy định về việc sử dụng văn bản và dữ liệu có bản quyền cho hoạt động AI. Nói cách khác, người dùng AI không thể trốn tránh nghĩa vụ tôn trọng bản quyền bằng cách đổ lỗi cho thuật toán.
Deepfake và giả mạo: khi quyền riêng tư dữ liệu AI bị xâm phạm
Vấn đề nhức nhối nhất hiện nay là deepfake và giả mạo: lấy mặt thật của một người rồi chồng lên cảnh quay để khán giả tin rằng họ đã làm điều chưa từng xảy ra, hoặc dùng giọng nói để phát ngôn những câu họ chưa từng nói. Khi một sự kiện không có thật được dựng lại y như bản tin thời sự, câu hỏi "làm sao biết đâu là thật" không còn mang tính triết học mà trở thành bài toán pháp lý về xác thực nội dung. Ở đây, quyền riêng tư dữ liệu AI bị đe dọa ngay từ khâu đầu vào: nếu dữ liệu, hình ảnh, âm thanh hay tác phẩm của người khác bị đưa vào hệ thống mà không có cơ sở pháp lý, quyền của họ đã bị xâm phạm từ sớm. Người dùng dữ liệu cần được biết dữ liệu của mình được thu thập để làm gì, phạm vi sử dụng ra sao và cách phản hồi khi quyền lợi bị ảnh hưởng. Khi video gây thiệt hại, người tạo, chỉnh sửa hoặc đăng tải nội dung giả mạo có thể phải gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi, bồi thường và chịu chế tài khác tùy trường hợp.
Trách nhiệm pháp lý trong vùng xám: không thể "đổ hết cho AI"
Điểm khó nhất của video AI pháp lý là truy trách nhiệm trong chuỗi sản xuất nội dung. Dữ liệu đầu vào có thể do một bên cung cấp, người viết mã là bên khác, người dựng lại là người thứ ba, và người quyết định phát hành lại là một tài khoản ẩn danh. Theo phân tích của các luật sư, không thể chỉ nhìn vào việc sản phẩm có dùng AI hay không để kết luận đúng – sai; phải xem toàn bộ quá trình: ai nhập dữ liệu, ai chọn kết quả, ai chỉnh sửa, ai quyết định công bố và ai là người chịu thiệt hại. Pháp luật không thể tự động quy trách nhiệm cho công cụ AI, nhưng người dùng AI cũng không được coi là "vô can" chỉ vì họ không trực tiếp vẽ từng khung hình. Khi công nghệ vượt trước thói quen, câu hỏi đặt ra không phải là cấm hay cho phép, mà là buộc mỗi mắt xích trong chuỗi sáng tạo phải nhận phần trách nhiệm tương ứng với quyền kiểm soát của mình.
Minh bạch và sáng tạo có trách nhiệm: chìa khóa cho khung pháp lý mới
Thay vì đóng cửa với công nghệ, cách tiếp cận hợp lý là yêu cầu minh bạch và sáng tạo có trách nhiệm. Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 đặt ra yêu cầu minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra, từ việc nhận diện cho đến công bố thông tin liên quan. Nghị định 134/2026/NĐ-CP bổ sung quy định cho tác phẩm sử dụng AI, còn cơ quan quản lý điện ảnh đang nghiên cứu yêu cầu các phim dự thi phải kê khai chi tiết các khâu dùng AI, công cụ, phạm vi sáng tạo và cam kết bản quyền hình ảnh, giọng nói. Theo ông Đặng Trần Cường, nguyên tắc là "không đóng cửa với công nghệ mới, nhưng tuyệt đối không để công nghệ làm suy yếu sự công bằng, trung thực và giá trị con người trong nghệ thuật". Đào tạo sáng tạo AI tích cực gắn với đạo đức và trách nhiệm xã hội được xem là giải pháp nền tảng để khung pháp lý mới quản lý hiệu quả phim AI và nội dung ngắn trên không gian mạng.
