Cuồng yêu là gì: khi nỗi sợ mất người che mờ ranh giới an toàn
Cuồng yêu là trạng thái một người xem người yêu như trung tâm sống còn, từ đó phát sinh các hành vi kiểm soát, phụ thuộc cảm xúc và tư duy sở hữu, khiến ranh giới tôn trọng – an toàn – tự do của đối phương bị xâm phạm, và mối quan hệ có nguy cơ chuyển thành độc hại, thậm chí bạo lực. Trong những vụ việc đau lòng gần đây, có người xem việc mất tình yêu như mất một món đồ nên muốn giành lại bằng mọi cách, thậm chí có tâm lý muốn “đập vỡ món đồ đó, để không ai xài được”. Đó không còn là tình cảm qua lại mà là chiếm hữu. Nguy hiểm hơn, họ có thể đổ lỗi cho đối phương đã khiến mình trở nên "cuồng yêu", che giấu trách nhiệm của bản thân.
Khi kiểm soát được ngụy trang thành quan tâm: dấu hiệu cuồng yêu điển hình
Dấu hiệu cuồng yêu thường xuất hiện rất đời thường, rồi âm thầm siết chặt tự do của bạn. Những yêu cầu “cho anh mật khẩu”, “bật định vị cho em yên tâm”, “đi đâu cũng phải báo cáo” là cốt lõi của kiểm soát trong tình yêu, không phải sự quan tâm đặc biệt. Trong một trường hợp, bác sĩ Nguyễn Thanh Sang chỉ ra chuỗi nguy cơ: kiểm soát – cô lập – lệ thuộc cảm xúc – tự trách bản thân. Ban đầu, việc liên tục nhắn tin trách móc khi bạn chậm trả lời, buộc báo cáo lịch trình, đòi mật khẩu mạng xã hội được gọi là “săn sóc đặc biệt”. Nhưng theo ông, ghen tuông không thể là lý do biện minh cho việc buộc người yêu báo cáo lịch trình, đòi mật khẩu, cấm giao tiếp hoặc đe dọa khi bị từ chối. Khi bạn không còn được từ chối, không còn ranh giới riêng tư, đó là tín hiệu rõ ràng của mối quan hệ độc hại.
Phụ thuộc cảm xúc và tư duy sở hữu: tình yêu chuyển màu độc hại
Phụ thuộc cảm xúc là nền đất màu mỡ cho cuồng yêu nảy sinh. Theo chuyên gia tâm lý Đỗ Thị Hồng Minh, một người phụ thuộc cảm xúc không chỉ là người “yêu nhiều hơn bình thường”, mà là người xem người yêu như nguồn duy nhất giúp mình cảm thấy có giá trị, được yêu thương, an toàn và có ý nghĩa. Khi đó, chia tay không còn là kết thúc một mối quan hệ, mà là sụp đổ toàn bộ thế giới nội tâm. Từ nỗi sợ bị bỏ rơi, nhiều người chuyển sang tư duy sở hữu: yêu đồng nghĩa với giữ, với kiểm soát đời tư và không chấp nhận đối phương rời đi. Theo chuyên gia, khi tình yêu chuyển sang tư duy sở hữu, nguy cơ kiểm soát và bạo lực sẽ gia tăng. Đáng lo là nhiều hành vi chiếm hữu lại được ngụy biện bằng hai chữ “quan tâm”; nếu sự “quan tâm” khiến đối phương mất quyền riêng tư, mất các mối quan hệ xã hội và không còn quyền tự quyết, đó không còn là quan tâm lành mạnh.
Từ kiểm soát tới bạo lực tình cảm: vì sao phải nhận diện sớm
Bạo lực tình cảm hiếm khi xuất hiện một cách đột ngột. Nó thường bắt đầu từ những hành vi tưởng như nhỏ: ghen tuông, kiểm tra điện thoại, cấm đoán bạn bè, chửi mắng, hạ thấp, đập phá đồ đạc hoặc đe dọa. Bác sĩ Nguyễn Thanh Sang cảnh báo kiểm soát điện thoại có thể leo thang thành cô lập bạn bè, đeo bám, đe dọa khi chia tay, dọa phát tán hình ảnh riêng tư hoặc bạo lực thể chất. Khi người yêu trở thành nguồn sống duy nhất, những lời đe dọa như “không có em anh sẽ tự làm hại mình” hay “nếu em bỏ anh, anh sẽ làm em phải hối hận” chính là bạo lực tình cảm ngụy trang. Đáng chú ý hơn là những lời đe dọa khi một người muốn chia tay, chẳng hạn đe dọa làm tổn thương đối phương, trả thù hoặc tự làm hại bản thân để níu kéo. Khi có bạo lực, cưỡng ép tình dục hoặc nguy cơ gây hại tức thời, việc ưu tiên an toàn và tìm hỗ trợ chuyên môn hoặc can thiệp khẩn cấp là bắt buộc, không phải lựa chọn.
Giữ ranh giới lành mạnh và dám bước ra khỏi mối quan hệ độc hại
Ranh giới giữa tình yêu lành mạnh và mối quan hệ độc hại nằm ở việc hai người có còn quyền riêng tư, quyền lựa chọn và cảm giác an toàn hay không. Theo chuyên gia Đỗ Thị Hồng Minh, dấu hiệu đáng lo không nằm ở việc hai người từng tranh cãi hay ghen tuông, mà ở một mô thức kiểm soát lặp đi lặp lại, tước đi quyền riêng tư, tự do và lựa chọn của đối phương. Trong một ca điều trị, một nữ sinh đã phải sống trong sợ hãi vì bị đeo bám, quấy rối, học tập sa sút, nhưng vẫn nghĩ mình có lỗi và ngại kể với mẹ. Chỉ khi được hỗ trợ điều chỉnh cách nhìn về bản thân, em mới mạnh dạn cắt đứt mối quan hệ độc hại. Trong trường hợp nhận ra mình đang ở trong một mối quan hệ không lành mạnh, điều quan trọng là không im lặng chịu đựng, đồng thời chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ người thân, bạn bè hoặc chuyên gia để bảo vệ sự an toàn và quyền lựa chọn của bản thân. Yêu không phải là chấp nhận bị kiểm soát; yêu khỏe mạnh luôn đi cùng tôn trọng và tự do.
