Homeschooling hay tự học trá hình? Lằn ranh đang bị xóa mờ
Trung tâm tự học không kiểm soát là những cơ sở gắn mác homeschooling, tự học tại nhà hoặc hỗ trợ du học nhưng thực chất tổ chức dạy học, trông giữ trẻ nguyên ngày trong không gian chật hẹp, không được cấp phép như trường học, không bảo đảm an toàn và không bảo đảm giá trị pháp lý cho kết quả học tập của học sinh. Những trung tâm này đang nở rộ tại TP.HCM, lợi dụng tâm lý muốn con học nhẹ nhàng, có bằng cấp quốc tế của phụ huynh để thu học phí cao nhưng bỏ trống quyền lợi căn bản của trẻ.
Điểm mấu chốt cần nói thẳng: phần lớn cái gọi là “homeschooling giả mạo” hiện nay không phải giáo dục thay thế, mà là dịch vụ trông trẻ trá hình, đẩy rủi ro pháp lý và học tập về phía gia đình. Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đã phải phát đi cảnh báo khẩn, yêu cầu rà soát 100% trẻ trong độ tuổi đến trường và xử lý nghiêm các trung tâm homeschooling hoạt động trái phép. Khi cơ quan quản lý phải lên tiếng ở mức này, phụ huynh không thể tiếp tục coi đây là lựa chọn “thử cho biết” mà phải xem đó là quyết định có thể làm đứt gãy cả lộ trình học tập của con.
Căn hộ chật như phòng trọ, nhưng thành “trường bán trú” cả tuần
Những phóng sự điều tra gần đây cho thấy bức tranh đáng lo: phóng viên trong vai phụ huynh đã thâm nhập nhiều cơ sở quảng cáo homeschooling suốt hơn một tháng và ghi nhận học sinh học nguyên ngày, đóng học phí tiền triệu mỗi tháng trong điều kiện chật chội, thiếu an toàn. Một học viện đặt trong căn hộ chưa tới 100m², phòng học chính khoảng 40m², kê 10 bàn dài với 18 ghế, nhận học sinh đến học bán trú từ thứ Hai đến thứ Sáu, ngủ trưa ngay tại lớp.
Đáng nói hơn, đây là mô hình bán trú trá hình: trẻ ăn cơm hộp, ngủ co ro trên nền gạch lạnh, trái ngược hoàn toàn với lời quảng cáo có thảm ngủ, môi trường “quốc tế” sạch đẹp. Một trung tâm khác tận dụng ba tầng nhà ở ngay ngã tư làm phòng học, không sân chơi, không thiết bị hoạt động ngoài trời, không lối thoát hiểm đạt chuẩn, y tế học đường và phòng cháy chữa cháy… bằng 0. Gọi đó là “tự học” là một sự đánh tráo khái niệm: trẻ đang bị nhốt trong không gian chật hẹp, thiếu cả an toàn lẫn chất lượng giáo dục.
Tiền mất, học bạ trống trơn: cái giá của ảo tưởng bằng cấp quốc tế
Đằng sau những khẩu hiệu “bằng tú tài Mỹ”, “công dân toàn cầu” là những câu chuyện đau xót. Nhiều phụ huynh tại TP.HCM đã rút con khỏi trường công vì tin vào cam kết bằng cấp quốc tế, lộ trình du học, để rồi khi cơ sở tự phát bất ngờ đóng cửa mới phát hiện con mình không có tên trong bất kỳ hệ thống giáo dục chính quy nào. Một phụ huynh thừa nhận: “Tiền mất mà con thì bơ vơ”. Đó không chỉ là thiệt hại tài chính, mà là khoảng trống học thuật và tâm lý khó bù đắp.
Nguy hiểm homeschooling ở đây không nằm ở bản thân mô hình tự học, mà ở việc phụ huynh phó mặc con cho các trung tâm tự học không kiểm soát, không kiểm chứng pháp lý. Khi muốn đưa con trở lại trường công, nhiều gia đình vấp phải rào cản thủ tục, phải chạy vạy khảo sát năng lực, trong khi học bạ trống trơn, thiếu hồ sơ gốc từ các lớp dưới. Giáo dục tiểu học là bắt buộc; tự ý cho con bỏ học để gửi vào cơ sở không phép đồng nghĩa với việc tước quyền đến trường hợp pháp của trẻ. Đó là quyết định mà người lớn đưa ra, nhưng chính trẻ phải gánh hậu quả suốt nhiều năm.
Khi “tự do học tập” biến thành bỏ mặc con trước màn hình
Không ít trung tâm quảng cáo giúp học sinh “sở hữu bằng tú tài Mỹ ngay tại Việt Nam”, nhưng thực tế, học sinh lớp 3 rút hồ sơ khỏi trường công chỉ ngồi tự học, thi thoảng nhảy nhót, đọc truyện, không có người kiểm soát. Ở một số nơi, homeschooling bị biến thành tự học trá hình: trẻ đến trung tâm luyện thi chứng chỉ, bán trú cả tuần, học online trong khi người lớn chủ yếu làm nhiệm vụ trông coi. Đây không phải tự do học tập, mà là buông lỏng kỷ luật và chất lượng.
Ngay cả những gia đình tự tổ chức homeschooling tại nhà cũng đối mặt rủi ro nếu thiếu kiến thức sư phạm và kế hoạch rõ ràng. Có trường hợp cho con nghỉ trường công từ lớp 8 để tự dạy, nhưng vì cha mẹ bận rộn, không có chuyên môn, việc học diễn ra tùy hứng: con thích thì học, không thích thì nghỉ, dẫn đến hổng kiến thức, ngại giao tiếp, sợ đám đông. Khi gia đình muốn đưa con trở lại trường, thủ tục không thuận lợi vì các quy định hiện hành. Tự do mà không kèm trách nhiệm và hiểu biết, trong giáo dục, rất dễ trượt thành bỏ mặc.
Phụ huynh cần làm gì trước làn sóng trung tâm tự học không kiểm soát?
Cơ quan quản lý đã nhìn thấy nguy cơ: Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM cảnh báo về làn sóng tự phát cho con rời trường học theo mô hình homeschooling vì lỗ hổng nghiêm trọng liên quan đến quyền lợi pháp lý của trẻ. Sở cũng cho biết đã tiếp nhận nhiều trường hợp phụ huynh cho con theo homeschooling rồi quay lại xin cho con đến trường, đồng thời chuyển các vụ việc này sang cơ quan công an để xử lý. Điều đó cho thấy vấn đề không còn là chuyện riêng của từng gia đình, mà đã trở thành một rủi ro xã hội.
Trước nguy cơ các cơ sở tự học trá hình ngừng hoạt động, khiến học sinh gián đoạn việc học và phụ huynh khó bảo vệ quyền lợi, chuyên gia giáo dục khuyến cáo gia đình phải tìm hiểu kỹ tính pháp lý trước khi rút hồ sơ của con khỏi trường chính quy. Phụ huynh cần đặt ba câu hỏi tối thiểu: mô hình này có được pháp luật công nhận không; lộ trình học tiếp, quay lại trường công sẽ ra sao; và nếu cơ sở đóng cửa, ai chịu trách nhiệm về học bạ, chứng nhận học tập của con. Nếu không có câu trả lời rõ ràng, lựa chọn an toàn nhất là tiếp tục ở trong hệ thống giáo dục chính quy, đồng thời tìm cách giảm áp lực học tập cho con bằng những giải pháp đã được kiểm chứng.
