Robot, AI trở thành ngành nghề mới ở bậc trung học nghề: ý nghĩa là gì?
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ sung các ngành về robot, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng hiện đại vào danh mục đào tạo giáo dục trung học nghề đánh dấu bước chuyển quan trọng: học sinh phổ thông từ rất sớm đã có thể tiếp cận giáo dục nghề nghiệp công nghệ, học các kỹ năng thực hành gắn với tự động hóa, dữ liệu và hệ thống thông minh, thay vì chỉ đi theo những lựa chọn truyền thống ít liên quan đến chuyển đổi số và công nghiệp hiện đại. Tôi cho rằng đây là một quyết định mang tính chiến lược, bởi nó dịch chuyển trọng tâm từ “dạy những gì nhà trường có” sang “dạy những gì thị trường lao động cần”. Thông tư 77/2026/TT-BGDĐT quy định mới về danh mục ngành, nghề đào tạo cho cao đẳng, trung cấp, giáo dục trung học nghề và sơ cấp, có hiệu lực từ ngày 1/12/2026. Đồng thời, các quy định cũ tại Thông tư 26/2020 hết hiệu lực, trừ nhóm an ninh, quốc phòng.
Danh mục mới: ngành robot trung học, đào tạo AI giáo dục và hạ tầng hiện đại
Điểm đáng chú ý nhất trong danh mục mới là sự xuất hiện của một loạt ngành liên quan trực tiếp đến robot và AI ngay ở bậc trung cấp, cao đẳng và giáo dục trung học nghề. Trong nhóm công nghệ, Bộ GD&ĐT đưa vào các ngành Trí tuệ nhân tạo, Robot và trí tuệ nhân tạo, Công nghệ ứng dụng trí tuệ nhân tạo và Kỹ thuật robot công nghiệp. Đặc biệt, Kỹ thuật robot công nghiệp mang mã 520279, thuộc nhóm Kỹ thuật điện, điện tử và viễn thông, và được phép đào tạo ở cả ba trình độ THN, TC và CĐ. Cùng hướng này là Công nghệ robot công nghiệp (mã 510319) thuộc nhóm Công nghệ kỹ thuật, cũng mở cho ba trình độ. Quan điểm của tôi là: khi ngành robot trung học xuất hiện bên cạnh đào tạo AI giáo dục, hệ thống giáo dục nghề nghiệp công nghệ bắt đầu hình thành một “trục xương sống” mới, giúp học sinh có lựa chọn ngành công nghệ cao chứ không chỉ coi công nghệ là lĩnh vực dành riêng cho đại học và nghiên cứu.
Học gì để làm việc với robot và AI? Kỹ năng cho thế hệ kỹ thuật viên mới
Nhiều phụ huynh lo lắng rằng học robot, AI là quá khó. Thực tế, khó nhưng rất cụ thể. Với Kỹ thuật robot công nghiệp, người học cần nền tảng về cơ khí, điện – điện tử, điều khiển, tự động hóa và lập trình; đây là hệ thống liên ngành, không phải chỉ “bấm nút điều khiển robot”. Một chương trình điển hình sẽ có các nội dung về cơ học, cơ cấu truyền động, thiết kế máy, cảm biến, hệ thống nhúng, thị giác máy, cùng học phần lập trình robot trên bảng điều khiển và máy tính. Quan trọng hơn, phần thực hành chiếm tỷ lệ thời gian lớn trong đào tạo; người học phải làm quen với cấu trúc, hệ tọa độ, chuyển động khớp, mô phỏng và vận hành robot trong môi trường sản xuất. Theo tôi, điều này là ưu điểm: học sinh phù hợp với Toán, Vật lý, thích “mày mò” máy móc sẽ có cơ hội nhìn thấy sản phẩm học tập một cách trực quan, thay vì chỉ là lý thuyết khô khan. Nhưng cũng phải thẳng thắn: đây không phải ngành dành cho người ngại tư duy logic và không kiên nhẫn tìm lỗi.
Thị trường lao động lên tiếng: tự động hóa, đường sắt tốc độ cao và năng lượng sạch
Danh mục mới không chỉ thêm robot và AI, mà còn mở ra cả một bức tranh nghề nghiệp gắn với chuyển đổi số, hạ tầng và năng lượng. Ở lĩnh vực giao thông, Bộ bổ sung các nghề về đường sắt tốc độ cao và tốc độ dưới 200km/h: từ lắp đặt, bảo trì hệ thống thông tin tín hiệu và AFC đến kỹ thuật hệ thống điện, điều độ điện sức kéo và thông tin tín hiệu đường sắt đô thị. Nhóm năng lượng xuất hiện nghề lắp đặt, bảo trì hệ thống năng lượng tái tạo, vận hành nhà máy điện gió, điện mặt trời. "Hơn 30% doanh nghiệp được khảo sát cho biết vẫn sử dụng hoàn toàn thiết bị điều khiển thủ công, hơn 50% sử dụng thiết bị bán tự động, chỉ hơn 10% sử dụng thiết bị tự động hóa và chưa đến 10% sử dụng robot trong dây chuyền sản xuất" – số liệu này cho thấy dư địa tự động hóa ở Việt Nam còn rất lớn. Từ góc nhìn của tôi, khoảng trống đó chính là lời mời gọi cho thế hệ học sinh mới: ai làm chủ được robot, AI và hệ thống hạ tầng hiện đại sẽ nắm trong tay lợi thế cạnh tranh rõ ràng trên thị trường việc làm.
Danh mục động theo nhu cầu nhân lực: cơ hội nhưng cũng là áp lực lựa chọn
Một điểm mới đáng giá là cơ chế cập nhật danh mục ngành nghề theo nhu cầu nhân lực và sự thay đổi của thị trường lao động. Danh mục sẽ được rà soát hằng năm và chỉnh sửa, bổ sung ít nhất một lần trong ba năm; các nghề mới có thể được cập nhật trên cổng thông tin của Bộ GD&ĐT ngay giữa các kỳ điều chỉnh. Bộ, ngành, địa phương và cơ sở giáo dục nghề nghiệp được quyền đề xuất nghề mới khi phát sinh nhu cầu đào tạo, trên cơ sở căn cứ khoa học, thực tiễn và mô tả rõ vị trí việc làm sau đào tạo. Tôi đánh giá cao cách tiếp cận “danh mục động” này, vì nó buộc nhà trường không thể đứng ngoài thị trường lao động. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra áp lực cho học sinh: lựa chọn ngành công nghệ cao không còn là chuyện “nghe theo xu hướng chung”, mà phải dựa trên năng lực bản thân, mức độ sẵn sàng với các môn kỹ thuật và hình dung rõ môi trường làm việc – thường là nhà máy, khu công nghiệp, hệ thống đường sắt hay nhà máy điện gió, điện mặt trời. Kết luận của tôi là: robot và AI ở bậc trung học nghề mở ra cơ hội việc làm rất lớn, nhưng chỉ thực sự trở thành bàn đạp tương lai nếu học sinh chọn bằng hiểu biết, chứ không bằng dư luận.
