Đếm cửa hàng không đồng nghĩa đo được năng lực cung ứng
Điều kiện sở hữu 40 cửa hàng xăng dầu là yêu cầu trong dự thảo nghị định buộc thương nhân đầu mối nắm quyền sở hữu một mạng lưới bán lẻ tối thiểu, bên cạnh các tiêu chí về kho và nguồn hàng. Ngày 20/10/2026, VCCI đề nghị Bộ Công Thương không nâng ngưỡng này, mà chuyển trọng tâm quản lý sang năng lực cung ứng thực tế của doanh nghiệp. Đề xuất chạm đúng một câu hỏi quan trọng: số cửa hàng thuộc sở hữu có thật sự chứng minh doanh nghiệp đủ sức bảo đảm nguồn cung hay không? Xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, nên quản lý chặt là cần thiết. Nhưng điều kiện kinh doanh chỉ thuyết phục khi gắn với mục tiêu quản lý rõ ràng, thay vì yêu cầu doanh nghiệp tích lũy tài sản mà lợi ích đối với nguồn hàng chưa được chứng minh. Dự thảo đã có các tiêu chí trực tiếp hơn như tổng nguồn tối thiểu và dự trữ lưu thông 20 ngày.
Theo dự thảo, thương nhân đầu mối còn phải có kho tiếp nhận với tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m³. Với doanh nghiệp thuộc diện chuyển tiếp, điều kiện kho áp dụng sau ngày 31/12/2028; số cửa hàng sở hữu phải đạt ít nhất 10 trong năm 2028 rồi tăng lên 40 từ ngày 1/1/2029. Những mốc này cho thấy đây không phải yêu cầu nhỏ có thể xử lý bằng thay đổi thủ tục. Tuy nhiên, quy mô mạng lưới bán lẻ không tự động cho biết doanh nghiệp có nguồn hàng ổn định, kho vận phù hợp hay hợp đồng cung ứng đáng tin cậy. Một doanh nghiệp ít cửa hàng vẫn có thể có năng lực cung ứng tốt; ngược lại, sở hữu nhiều điểm bán không bảo đảm hàng hóa luôn đến được nơi cần.
Chi phí tuân thủ có thể làm thị trường hẹp hơn
Muốn đạt ngưỡng, doanh nghiệp có thể phải xây mới hoặc mua lại cửa hàng, dồn vốn vào tài sản cố định để đáp ứng điều kiện cấp phép. Đây là chi phí cơ hội: nguồn lực dùng để mở rộng điểm bán có thể không còn dành cho kho vận, dự trữ hay củng cố các hợp đồng nguồn hàng. Vì vậy, yêu cầu sở hữu không chỉ ảnh hưởng từng doanh nghiệp mà còn có thể thay đổi cấu trúc cạnh tranh.
VCCI cảnh báo trong một thị trường có nguồn cung tập trung ở một số đầu mối lớn, ngưỡng 40 cửa hàng có thể tạo động lực mua lại các cửa hàng độc lập để đủ điều kiện, làm thu hẹp khối bán lẻ độc lập. Với người tiêu dùng, hệ quả đáng lo không chỉ là ít doanh nghiệp hơn trên giấy phép: ít cửa hàng độc lập đồng nghĩa có thể ít lựa chọn đối tác cung ứng hơn, nhất là với các cơ sở nhỏ. Khi một kênh hàng gián đoạn, mạng lưới độc lập đa dạng có thể giúp việc chuyển nguồn linh hoạt. Bởi vậy, quy định nhằm bảo đảm ổn định thị trường cần tránh vô tình củng cố lợi thế của những doanh nghiệp đã có mạng lưới lớn.
VCCI đề nghị chấp nhận cửa hàng và kho thuộc sở hữu, đồng sở hữu hoặc thuê, với thời hạn thuê không ngắn hơn thời hạn giấy xác nhận. Điều kiện đi kèm là cơ quan quản lý xác định quyền sử dụng thực tế, phần năng lực của từng thương nhân và ngăn tính trùng. Đây là hướng hợp lý hơn việc đồng nhất năng lực với quyền sở hữu: doanh nghiệp vẫn phải chứng minh khả năng sử dụng cơ sở vật chất, nhưng không buộc phải mua tài sản chỉ để đạt một con số.
Đo kết quả, minh bạch giám sát và điều chỉnh lộ trình
Thay vì lấy số cửa hàng làm đại diện cho năng lực, VCCI đề xuất xem xét sản lượng cung ứng thực tế cho thị trường nội địa, mức độ tuân thủ dự trữ lưu thông và hợp đồng cung ứng dài hạn. Cách tiếp cận này đặt điều kiện kinh doanh gần hơn với kết quả cần đạt: hàng có được đưa ra thị trường, nghĩa vụ dự trữ có được thực hiện và giao dịch có phản ánh luồng hàng thật hay không. VCCI cũng muốn chuyển trọng tâm từ kiểm soát hình thức sang nguồn cung, dự trữ, tính xác thực giao dịch và hành vi cạnh tranh.
Muốn quản lý theo kết quả, quy định giám sát phải đủ minh bạch. Giao nhận thực tế, chuyển quyền sở hữu, hóa đơn điện tử và chứng từ giao nhận có thể giúp xác thực giao dịch; cân đối nhập, xuất, tồn hỗ trợ theo dõi dòng hàng. Với xăng dầu cùng chủng loại được nhập chung bồn, bể, yêu cầu truy xuất từng lô cũng cần được làm rõ để doanh nghiệp biết cách tuân thủ mà cơ quan quản lý vẫn kiểm soát được chất lượng và luồng hàng.
Dự thảo còn đặt tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/năm, không tính nhiên liệu hàng không, từ kỳ phân giao năm 2027; doanh nghiệp phải đăng ký tổng nguồn năm này trước ngày 30/11/2026. Do nghị định chưa được ban hành tại thời điểm góp ý, thời gian chuẩn bị nguồn hàng, tài chính và hợp đồng có thể gấp. VCCI vì thế đề nghị lộ trình theo giai đoạn và không dùng phần không thực hiện được do bất khả kháng hoặc quyết định điều tiết làm căn cứ thu hồi giấy xác nhận, nếu có hồ sơ chứng minh và đánh giá cụ thể. Đây là điểm cần cân bằng: tiêu chuẩn nguồn cung phải nghiêm, nhưng lịch thực hiện cũng phải khả thi.
Bỏ ngưỡng sở hữu 40 cửa hàng không đồng nghĩa nới lỏng trách nhiệm bảo đảm nguồn cung. Hợp lý hơn là yêu cầu doanh nghiệp chứng minh năng lực thực chất bằng lượng hàng cung ứng, dự trữ và cam kết dài hạn, đồng thời giám sát giao dịch minh bạch, không tính trùng năng lực. Nếu mục tiêu là thị trường ổn định và cạnh tranh, điều kiện kinh doanh nên đo khả năng đưa xăng dầu đến người mua, chứ không chỉ đếm tài sản doanh nghiệp đứng tên.
