Sốt xuất huyết nặng: Không còn là bệnh nhẹ của mùa mưa
Sốt xuất huyết nặng là tình trạng nhiễm virus Dengue gây rối loạn miễn dịch và tuần hoàn, dẫn đến tăng tính thấm thành mạch, thoát huyết tương, sốc dengue, xuất huyết và tổn thương đa cơ quan, có thể diễn tiến nguy hiểm chỉ trong vài ngày nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời. Số ca sốt xuất huyết nặng đang cho thấy một thực tế đáng lo: đây không còn là bệnh “quen thuộc” có thể chủ quan điều trị tại nhà. Trường hợp bé gái D.T.T.V. ở An Giang nhập viện trong tình trạng sốc sốt xuất huyết dengue rất nặng sau 5 ngày sốt là hồi chuông cảnh báo trực tiếp. Trong 4 ngày đầu, trẻ chỉ sốt cao liên tục, không đáp ứng thuốc hạ sốt, kèm nôn ói, dễ bị nhầm với các bệnh virus thông thường. Cái nguy hiểm của sốt xuất huyết nặng nằm ở chỗ diễn tiến xấu thường xảy ra đúng lúc gia đình nghĩ bệnh đang “bớt sốt” và có thể yên tâm.
Cơ chế sốc dengue và tổn thương đa cơ quan: chuyện gì xảy ra bên trong cơ thể?
Trường hợp bé D.T.T.V. cho thấy rõ cách sốt xuất huyết nặng có thể cuốn bệnh nhân vào vòng xoáy sốc và tổn thương đa cơ quan chỉ sau vài giờ. Ngày thứ 5, trẻ bắt đầu nôn dịch màu nâu, mệt nhiều, tay chân lạnh, vào viện trong tình trạng mạch không bắt được, huyết áp không đo được, được chẩn đoán sốc sốt xuất huyết nặng. Về mặt sinh lý bệnh, giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết Dengue là lúc thành mạch trở nên “rò rỉ”, huyết tương thoát ra ngoài lòng mạch, làm tụt huyết áp, cô đặc máu, rối loạn tuần hoàn. Nếu sốc kéo dài, mô và cơ quan thiếu oxy, dẫn đến suy hô hấp, rối loạn đông máu, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương gan, thận và cuối cùng là tổn thương đa cơ quan. Cơ thể không chỉ chống chọi với virus mà còn bị chính phản ứng viêm của mình làm trầm trọng thêm rối loạn tuần hoàn và xuất huyết.
Hồi sức chuyên sâu: khi sự sống phụ thuộc vào từng mililit dịch và từng nhịp mạch
Một khi sốt xuất huyết đã bước sang giai đoạn sốc dengue, điều trị không còn là truyền dịch đơn giản mà là hồi sức chuyên sâu ở mức cao. Bé gái từ An Giang khi đến tuyến cuối được ghi nhận mạch nhẹ, chi mát, huyết áp 70/50 mmHg, da nổi bông, thời gian phục hồi màu da kéo dài, xác định sốc sốt xuất huyết dengue nặng. Ê-kíp phải chống sốc theo phác đồ với dung dịch cao phân tử dextran, albumin 10%, thuốc vận mạch, theo dõi áp lực tĩnh mạch trung tâm và huyết áp xâm lấn. Khi sốc kéo dài, trẻ suy hô hấp, phải đặt nội khí quản, thở máy, truyền máu và nhiều chế phẩm máu, chọc dò ổ bụng, dẫn lưu dịch để giảm chèn ép. Men gan tăng trên 2.000 đơn vị/L, creatinine máu vượt 400 micromol/L, buộc bác sĩ phải lọc máu liên tục, thay huyết tương, hỗ trợ chức năng gan trước tình trạng tổn thương đa cơ quan. Sau gần 3 tuần, cùng 4 đợt lọc máu và 3 đợt thay huyết tương, trẻ mới hồi phục chức năng gan, thận và được cai máy thở.
Người lớn, người có bệnh nền: nhóm nguy cơ cao đang bị bỏ quên
Dữ liệu dịch tễ mới cho thấy sốt xuất huyết nặng đang dịch chuyển mạnh sang người trưởng thành. Riêng năm 2025, có khoảng 190.040 ca sốt xuất huyết và 43 ca tử vong, tất cả các trường hợp tử vong đều là người lớn. Tỷ lệ bệnh nhân trên 15 tuổi tăng từ khoảng 18% năm 1999 lên gần 57% vào năm 2025, phản ánh một xu hướng nguy hiểm đối với cộng đồng người trưởng thành. Ở nhóm này, tuổi cao, đái tháo đường, tim mạch, thận, gan mạn tính làm tăng rõ rệt nguy cơ sốt xuất huyết nặng và tổn thương cơ quan. Một bệnh nền có thể làm nguy cơ tăng 2–4 lần; từ hai bệnh nền trở lên, mức tăng có thể tới 8 lần, đặc biệt người vừa đái tháo đường vừa bệnh tim mạch có nguy cơ tổn thương cơ quan cao gấp 8,02 lần. Đây là nhóm không thể chờ đến khi trong nhà có người mắc bệnh mới nghĩ tới phòng ngừa, bởi khi virus Dengue tấn công, cơ thể đã mang sẵn “gánh nặng” viêm mạn, lão hóa miễn dịch và dự trữ chức năng tim, gan, phổi, thận suy giảm.
Chiến lược phòng ngừa toàn diện: kết hợp kiểm soát muỗi và vắc xin dengue
Muốn giảm sốt xuất huyết nặng và sốc dengue, cách duy nhất có hiệu quả bền vững là phòng ngừa sớm, trước mùa mưa và trước khi dịch đạt đỉnh. Virus Dengue truyền chủ yếu qua muỗi vằn cái Aedes aegypti, loài có thể hút máu nhiều người trong cùng một chu kỳ, khiến tỉ lệ lây nhiễm trong gia đình và khu xóm rất cao. Các chuyên gia khuyến cáo phải đồng thời giảm nơi sinh sản của muỗi, diệt lăng quăng, ngủ màn, hạn chế muỗi đốt, nhận biết sớm dấu hiệu bất thường, đi khám kịp thời khi nghi mắc bệnh và tiêm vắc xin phòng sốt xuất huyết theo khuyến cáo. Vắc xin dengue TAK-003 (Qdenga) là vắc xin sống giảm độc lực tứ giá, được phát triển trên nền DENV-2, hướng tới tạo miễn dịch với cả 4 type virus Dengue và đã được cấp phép cho người từ 4 tuổi trở lên, với lịch tiêm 2 liều cách nhau 3 tháng. WHO nhấn mạnh vắc xin phải là một phần của chiến lược tổng thể, không thay thế kiểm soát vector, quản lý ca bệnh và truyền thông cộng đồng. Nói cách khác, phòng ngừa sốt xuất huyết hiệu quả nhất là khi cộng đồng cùng kiểm soát muỗi và tiêm vắc xin chủ động, thay vì chờ bệnh đến rồi mới chạy đua với sốc và tổn thương đa cơ quan.
