Không có chuyện “thiên não trái” hay “thiên não phải”
Quan niệm não trái không phải logic, não phải sáng tạo gắn với tính cách là mô hình đơn giản cho rằng con người sinh ra đã thuộc hai nhóm “thiên não trái” thiên về tư duy phân tích, tính toán và ngôn ngữ, hoặc “thiên não phải” thiên về trực giác, cảm xúc và nghệ thuật, nhưng các nghiên cứu thần kinh hiện đại cho thấy cách chia này không phản ánh đúng cách bộ não vận hành và không có giá trị khoa học trong việc giải thích toàn bộ phong cách suy nghĩ hay tính cách của một người. Chúng ta thích những chiếc nhãn gọn gàng, và thần thoại khoa học não này đáp ứng mong muốn đó: một bài trắc nghiệm nhanh, một kết luận hấp dẫn, và cảm giác đã “hiểu” bản thân. Vấn đề là khi tin mình thuộc một bán cầu cố định, ta vô tình giới hạn tiềm năng học tập, sáng tạo và thay đổi. Việc khẳng định ngay từ đầu rằng “tôi không sáng tạo vì tôi thiên não trái” không chỉ sai về mặt dữ liệu mà còn tự biến thành lời tiên tri gây cản trở. Thực tế, hai bán cầu não phối hợp với nhau trong gần như mọi hoạt động của con người, từ tư duy logic đến sáng tạo.
Các chức năng não bán cầu: khác biệt có, chia phe thì không
Điều khiến thần thoại khoa học não có vẻ thuyết phục là nó bắt đầu từ những quan sát đúng: hai bán cầu có chức năng khác nhau ở một số vùng. Bán cầu não trái chuyên biệt hơn về ngôn ngữ, trong khi bán cầu não phải có vai trò lớn hơn trong xử lý cảm xúc và thông tin phi ngôn ngữ. Từ góc độ tiến hóa, sự phân bên này giúp hệ thần kinh xử lý nhiều nhiệm vụ song song – ví dụ vừa cảnh giác với nguy hiểm, vừa tìm kiếm thức ăn. Nhưng từ “một số chức năng chuyên biệt” đến “một kiểu người logic và một kiểu người sáng tạo” là cú nhảy suy luận thiếu căn cứ. Nghiên cứu dùng cộng hưởng từ chức năng (MRI) trên 1.011 người tại 7.266 vùng não cho thấy: sự phân bên của não là đặc điểm mang tính cục bộ của các mạng lưới thần kinh, chứ không phải đặc điểm tổng thể khiến một người “thiên não trái” hoặc “thiên não phải”. Nói cách khác, khác biệt chức năng não bán cầu là thật, nhưng dùng nó để đóng khung tính cách là sai.
Não trái không phải logic, não phải sáng tạo: sự thật phía sau hình ảnh đẹp
Nếu phải tóm tắt sự thật, thì là: não trái không phải logic và não phải sáng tạo sự thật theo kiểu mỗi bên độc quyền một loại năng lực. Tư duy logic, toán học, lập luận và cả sáng tạo đều dựa trên mạng lưới thần kinh trải rộng khắp hai bán cầu, phối hợp qua các bó sợi thần kinh nối liền chúng. Các khoa học khác cũng xem xét về việc liệu hoạt động của bán cầu não phải có liên quan đặc biệt đến khả năng sáng tạo hay không; kết quả cho thấy tư duy sáng tạo cần sự tham gia của một mạng lưới hoạt động rộng khắp cả hai bán cầu não, chứ không phải chức năng riêng của bán cầu phải. Quan trọng hơn, những khác biệt chức năng có thật giữa các vùng não không đủ để chia con người thành hai nhóm tính cách trái – phải, cũng không thể dùng để giải thích toàn bộ phong cách tư duy của một cá nhân. Việc ôm chặt hình ảnh “bán cầu sáng tạo” nghe có vẻ đầy cảm hứng, nhưng lại làm mờ đi bản chất linh hoạt và liên kết cao của bộ não. Khi bạn giải một bài toán, viết một bài thơ hay vẽ một bức tranh, cả hai bán cầu đều tham gia: có phân tích, có trực giác, có cảm xúc, có cấu trúc.
Vì sao thần thoại khoa học não này dai dẳng trong đời sống?
Nguồn gốc của câu chuyện nằm ở những nghiên cứu lịch sử về bệnh nhân được phẫu thuật cắt đường nối giữa hai bán cầu để điều trị động kinh. Các kết quả cho thấy khác biệt rõ ràng: một bên thiên về ngôn ngữ, bên kia xử lý cảm xúc và thông tin phi ngôn ngữ. Từ đó, truyền thông và sách phổ thông bắt đầu kể câu chuyện hấp dẫn: bán cầu trái là nhà logic, bán cầu phải là nghệ sĩ. Một phần nguyên nhân nằm ở sự thật rằng hai bán cầu não thực sự đảm nhiệm những chức năng khác nhau; tuy nhiên, sự thật này đã bị hiểu một cách đơn giản thành quan niệm cho rằng con người có thể được chia thành hai nhóm: “thiên não trái” hoặc “thiên não phải”. Thêm vào đó, hiệu ứng Barnum khiến người ta dễ tin: khi đã được dán nhãn, ta có xu hướng chú ý những đặc điểm hợp với nhãn và bỏ qua phần còn lại. Các bài trắc nghiệm tính cách, tư vấn nghề nghiệp, khóa học “đánh thức não phải sáng tạo” tiếp tục củng cố nhãn này vì nó bán tốt, dù không bám sát dữ liệu thần kinh học. Kết quả là một thần thoại khoa học não vừa sai, vừa hấp dẫn, vừa khó chết.
Nhìn lại: hiểu bộ não đúng để không tự giới hạn mình
Khi bỏ qua huyền thoại “thiên não trái” – “thiên não phải”, ta buộc phải chấp nhận một thực tế ít dễ chịu hơn: sự khác biệt về tư duy, sáng tạo và học tập không thể quy về một lát cắt đơn giản trên hình ảnh bộ não. Trên thực tế, hai bán cầu não phối hợp với nhau trong gần như mọi hoạt động của con người, từ tư duy logic đến sáng tạo. Vì vậy, sự phân bên của não có thể là một đặc điểm tiến hóa của hệ thần kinh, chứ không phải yếu tố quyết định một người có tư duy logic hay khả năng sáng tạo. Việc một người được cho là “thiên não trái” hay “thiên não phải” không phải là phương pháp khoa học để giải thích tính cách hoặc khả năng sáng tạo. Cách nhìn chính xác hơn là thấy mình sở hữu một bộ não linh hoạt với các mạng lưới đan xen, có thể luyện tập và thay đổi theo trải nghiệm. Thay vì chọn một “phe” bán cầu rồi phòng thủ, chúng ta nên nghi ngờ các phân loại dễ chịu nhưng nông, và mở cửa cho khả năng vừa phân tích, vừa sáng tạo, vừa lý trí, vừa cảm xúc trong cùng một con người.
