Định dạng ảnh phim: chiếc khung buộc ta phải suy nghĩ trước khi bấm máy
Định dạng ảnh phim là kích thước và tỷ lệ của khung hình ảnh trên cuộn phim, từ 35mm hình chữ nhật đến trung bình định dạng như nhiếp ảnh phim 6x6 vuông; lựa chọn định dạng không chỉ quyết định độ chi tiết và cách ảnh hiển thị, mà còn buộc nhiếp ảnh gia phải hình dung trước bố cục, ánh sáng và nội dung ngay từ lúc chuẩn bị thiết bị, chọn phim và giơ máy lên mắt, thay vì dựa vào việc chỉnh sửa sau này trên máy tính. Điều khiến phim cuốn hút không phải là hoài niệm, mà là quá trình bị ràng buộc bởi chính định dạng ảnh phim. Người chụp phải chọn thân máy, ống kính, filter, loại phim ngay từ đầu, rồi đặt ISO theo loại phim và hóa chất tráng. Mỗi lựa chọn khóa lại vài khả năng, mở ra vài khả năng khác. Chính sự ‘khóa’ này làm nảy sinh ràng buộc sáng tạo: ta không còn vô hạn tùy chọn, nên buộc phải nhìn kỹ hơn, tưởng tượng sâu hơn trước khi bấm máy. Ở thời kỹ thuật số, nhiều quyết định được dời lại về sau, lúc ngồi trước màn hình chỉnh ảnh. Với phim, gần như mọi thứ xảy ra trước và trong khoảnh khắc chụp. Hậu kỳ không thể cứu mọi sai lầm, vì thế tư duy hình ảnh phải được rèn ngay ngoài hiện trường. Một tấm ảnh phim vì thế luôn chứa cả hình và suy nghĩ tại thời điểm nó được tạo ra.
Nghi lễ chụp phim: khi định dạng trở thành công cụ tư duy
Khi bạn quyết định ra đường với một chiếc rangefinder, ống 50mm, vài filter và một cuộn FP4+, Delta 100 hay Fomapan 100, bạn đã định nghĩa trước thế giới mà mình sẽ nhìn thấy. Không còn chuyện đổi qua lại giữa màu và đen trắng, giữa góc rộng và tele. Bạn mang trên người một ngôn ngữ thị giác rất cụ thể và phải chấp nhận nói trọn vẹn bằng ngôn ngữ đó. Nghi lễ bắt đầu từ bước kiểm tra pin, lắp phim, chỉnh ISO theo chất phim và developer sẽ dùng, cân nhắc ánh sáng ngoài trời rồi đi dạo để quan sát. Mỗi thao tác là một quyết định sáng tạo, không phải thủ tục kỹ thuật. Việc đặt ISO thấp hay cao không chỉ là thông số; nó là thái độ với tương phản, với hạt phim, với cách bạn chấp nhận bóng tối hoặc ánh sáng cháy. Ở hiện trường, từng khung hình trở thành câu hỏi: giữ highlight hay giữ shadow? Có chấp nhận trời cháy để cứu mặt người? Có thay đổi bố cục để loại bỏ mảng đen vô nghĩa? Những câu hỏi này buộc bạn phải định hình bức ảnh trong đầu trước khi nhìn thấy nó trên phim. Định dạng ảnh phim vì thế không trung tính; nó là chiếc khung định hướng toàn bộ nghi thức chụp và cách bạn suy nghĩ bằng hình ảnh.
Nhiếp ảnh phim 6x6: khung vuông làm lại cấu trúc cách ta nhìn
Một chiếc máy chụp nhiếp ảnh phim 6x6 với âm bản vuông, 12 khung mỗi cuộn, nghe qua có vẻ chỉ là thay đổi cá tính thiết bị. Nhưng kết quả trên tấm contact cho thấy thứ thay đổi lớn hơn: toàn bộ tầm nhìn nhiếp ảnh. Khung vuông đẩy ảnh trở nên mặt đối mặt, trung tâm, đối xứng hơn hẳn so với khung 35mm hình chữ nhật. Trong khung chữ nhật, chúng ta quen dựa vào cạnh dài, dùng quy tắc một phần ba để kéo mắt người xem về góc này, góc kia. Bước vào khung vuông, cạnh dài biến mất, quy tắc một phần ba bỗng mất sức nặng. Nhiều bố cục cũ không còn hiệu quả, buộc ta phải tìm lại sự cân bằng bằng cách đưa chủ thể về giữa, truy lùng đối xứng, đối diện thẳng với mặt tiền tòa nhà, khuôn mặt, biển hiệu. Một chiếc SLR khổ vuông với kính mờ có vạch chữ thập giữa màn giúp ta "vuông hóa" mặt tiền, cân đường chân trời với độ chính xác mà rangefinder thường không cho được. Theo trải nghiệm của người dùng, "khung vuông làm phần loại bỏ thứ thừa giúp tôi", ít góc để phải canh giữ, nhiều năng lượng hơn dành cho phần quan trọng của ảnh. Ràng buộc sáng tạo của khung vuông vì thế không làm nghèo hình ảnh, mà cắt bỏ nhiễu để tầm nhìn trở nên tập trung.
Khi khung hình ảnh trở thành thông điệp: ràng buộc mở rộng tự do
Khung hình ảnh là một loại "phương tiện" và bản thân nó mang thông điệp, trước cả nội dung nằm trong khung. Ảnh chữ nhật thừa hưởng từ phim điện ảnh chạy ngang trong những máy quay đầu tiên, nên chúng ta quen xem nó như chuẩn mực tự nhiên. Nhưng một khi bạn trải nghiệm khung vuông, bạn mới thấy chuẩn mực ấy chỉ là thói quen. Trong thực hành, khung vuông làm suy yếu quy tắc một phần ba, đẩy người chụp phim 6x6 vào cách bố cục mới: đặt chủ thể chính giữa, ưu tiên đối xứng, chụp thẳng mặt tiền thay vì chéo góc. Nghe có vẻ hạn chế, nhưng chính những hạn chế này lại giải phóng người chụp khỏi việc liên tục "đánh vật" với góc, với mép khung. Ít điều phải kiểm soát hơn, nhiều chú ý hơn dành cho chủ đề. Bạn không cần máy cao cấp để thử "trò chơi khung vuông": chỉ cần crop vài tấm yêu thích về tỷ lệ 1:1 xem điều gì còn sống sót, hoặc bật chế độ chụp vuông trong menu máy để viewfinder hiển thị khung vuông ngay khi chụp. Theo trải nghiệm đó, "crop làm thay đổi file; còn chụp trong khung vuông thay đổi chính nhiếp ảnh gia". Đây là ví dụ rõ ràng cho việc ràng buộc sáng tạo không bóp nghẹt tự do, mà định hình lại con người tạo ra hình ảnh.
Kết luận: chọn định dạng ảnh để chọn cách nhìn và cách sống với nhiếp ảnh
Khi ta bỏ thời gian chuẩn bị máy, phim, hóa chất, đo sáng, tráng, phơi và treo khung hình, ta đang chọn từ chối ngồi trước màn hình hàng giờ. Toàn bộ tiến trình đó gắn chặt với định dạng ảnh phim mà ta chọn: 35mm linh hoạt, trung bình định dạng chậm rãi, 6x6 vuông đầy đối xứng. Việc chấp nhận mỗi cuộn chỉ có 12 khung vuông, mỗi lựa chọn phơi sáng đều mang rủi ro, khiến ta suy nghĩ nghiêm túc hơn về từng bức ảnh. Định dạng trở thành công cụ kỷ luật tư duy, để mỗi lần giơ máy là một lần tự hỏi: khung này có xứng đáng không? Nghi lễ xử lý phim với developer, fix, rửa và treo khung, cùng niềm thở phào khi thấy âm bản đẹp, nhắc ta rằng nhiếp ảnh không chỉ là sản phẩm mà là trải nghiệm sống. Nếu bạn cảm thấy ảnh của mình quá ngẫu hứng, thiếu ngôn ngữ riêng, hãy thử bắt đầu từ việc thay đổi định dạng: đi dạo với một khung vuông, hoặc tự buộc mình vào một loại phim, một tỷ lệ ảnh trong vài cuộn liên tiếp. Không phải để hoài cổ, mà để ràng buộc sáng tạo dẫn đường cho tầm nhìn. Chọn định dạng, tức là chọn cách nhìn thế giới – và đó là quyết định đáng để suy nghĩ trước khi bấm máy.
