Thời trang nhanh “xanh” trên giấy, xám xịt ngoài đời
Thời trang nhanh bền vững là cách các thương hiệu thời trang sản xuất và kinh doanh quần áo giá rẻ với tốc độ rất cao nhưng tuyên bố sử dụng vật liệu thân thiện môi trường, mô hình kinh tế tuần hoàn và cắt giảm khí thải để giảm tác động tiêu cực lên hành tinh, song lại ít khi đụng chạm đến vấn đề cốt lõi là quy mô sản xuất và thói quen mua sắm quá mức của người tiêu dùng.
Nếu phải tóm lại nghịch lý lớn nhất của fast fashion môi trường chỉ trong một hình ảnh, đó là con số 364.093 tấn sản phẩm H&M tung ra thị trường trong một năm, tương đương 36 tháp Eiffel chất đầy quần áo. Cùng thời điểm, hãng khẳng định 91% nguyên vật liệu đến từ nguồn bền vững. Về phía Inditex – chủ sở hữu Zara – 88% sợi được xếp vào nhóm “tác động thấp hơn”, nhưng tổng nguyên liệu vẫn leo lên 705.554 tấn. Những con số này cho thấy: khi sản xuất quần áo giá rẻ vẫn tăng, mọi khẩu hiệu xanh chỉ giống lớp sơn trên một cỗ máy tiêu thụ khổng lồ.
Khi “Zara H&M Shein xanh” trở thành bài toán greenwashing
Các tập đoàn lớn đang bước vào cuộc đua phủ xanh hình ảnh: bộ sưu tập tái chế, mục tiêu kinh tế tuần hoàn 2040, báo cáo ESG dày hàng trăm trang. H&M, Zara và Shein liên tục quảng bá thành tựu bền vững, còn Shein lập hẳn chuyên trang trách nhiệm môi trường và thâu tóm Everlane – một thương hiệu vốn gắn với tính bền vững. Đó là bức tranh truyền thông hoàn hảo cho cụm từ “Zara H&M Shein xanh”.
Nhưng ngay dưới bề mặt là một mô hình sống dựa trên số lượng khổng lồ và tốc độ ra mẫu mới chóng mặt: đó chính là định nghĩa của sản xuất quần áo giá rẻ kiểu thời trang nhanh. Giá rẻ và tốc độ là ưu tiên số một, khiến chất lượng và độ bền bị hy sinh, đồ khó tái chế hơn và bị vứt bỏ sớm. Đây là ví dụ điển hình của greenwashing thời trang: tối đa hóa sản lượng nhưng chỉ chỉnh sửa phần “vỏ” – chất liệu, logo, chiến dịch truyền thông – thay vì chạm vào gốc rễ là phải sản xuất ít đi.
Kinh tế tuần hoàn vs. núi quần áo dùng vài lần rồi bỏ
Các thương hiệu thích nói về kinh tế tuần hoàn: tái chế, tái sử dụng, thiết kế để quay vòng. Nhưng vòng tròn đó gãy vỡ ngay ở điểm xuất phát khi sản lượng liên tục phình to. Dữ liệu cho thấy sản lượng sợi và nguyên liệu toàn cầu cho may mặc, dệt may và giày dép đã tăng từ 71 lên 93 triệu tấn, kéo theo khí thải nhà kính tăng khoảng 30%, dù tỷ trọng sợi thân thiện môi trường ngày càng cao. Đại diện tổ chức đặt mục tiêu giảm 45% khí thải từ nguyên liệu thô đến năm 2030 cũng thừa nhận: thay chất liệu mà không giảm sản lượng gần như vô nghĩa.
Cốt lõi của thời trang nhanh là khuyến khích mua nhiều, mặc ít. Khi đến lần mặc thứ ba thì bộ sưu tập mới đã ra mắt, tạo áp lực tâm lý đổi đồ liên tục. Kết quả là kho đồ cũ khổng lồ mà hệ thống tái chế chưa bao giờ kịp xử lý. Liên minh châu Âu đã phải cấm tiêu hủy hàng tồn kho không bán được, còn thị trường đồ cũ – mua bán lại – vẫn chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ so với núi hàng mới đổ ra mỗi ngày. Gọi mô hình này là “kinh tế tuần hoàn” là một sự phóng đại lạc quan.
Shein: tăng trưởng chậm lại, áp lực xanh lại càng lớn
Shein là hình mẫu cực đoan nhất của thời trang nhanh: dùng công nghệ thu thập dữ liệu để phát hiện xu hướng, chuyển hóa thành sản phẩm trong khoảng 10 ngày – còn nhanh hơn cả chu kỳ nổi tiếng của Zara. Shein chuyên bán quần áo giá thấp theo xu hướng cho thế hệ trẻ, với thời điểm có tới hàng trăm nghìn mặt hàng được niêm yết cùng lúc. Sự bùng nổ này giúp hãng trở thành gã khổng lồ toàn cầu, nhưng cũng kéo theo giám sát ngày càng chặt tại các thị trường phương Tây vì tác động đến môi trường và điều kiện lao động.
Sau giai đoạn tăng trưởng nóng, Shein bắt đầu giao dịch trên sàn chứng khoán và ngay lập tức gặp thời kỳ khó khăn: thu nhập hoạt động trong nửa đầu năm giảm 53%, cổ phiếu rơi xuống mức thấp nhất kể từ khi niêm yết. Để trấn an nhà đầu tư, công ty hứa đổ thêm tiền cho công nghệ – bao gồm trí tuệ nhân tạo – nhằm tối ưu chuỗi cung ứng, tăng chi tiêu marketing và dành thêm ngân sách giảm chất thải, đẩy nhanh khử carbon. Nhưng câu hỏi khó vẫn còn đó: liệu có thể biến một mô hình được thiết kế để bán thật nhiều đồ rẻ thành thời trang nhanh bền vững, chỉ bằng tối ưu thuật toán và mua lại các thương hiệu xanh?
Muốn thời trang bền vững, phải dám sản xuất ít đi và mua ít lại
Một giáo sư về vận hành đã nói thẳng: mô hình thời trang nhanh, ngay từ khâu thiết kế, đã rất khó, thậm chí gần như không thể trở nên bền vững. Câu nói này nên là điểm khởi đầu cho mọi cuộc tranh luận về fast fashion môi trường, chứ không phải phần phụ lặng lẽ sau các chiến dịch truyền thông. Khi doanh thu hàng chục tỉ đô và cỗ máy lợi nhuận phụ thuộc vào việc bán càng nhiều càng tốt, mọi cam kết giảm phát thải đều bị kéo ngược lại bởi chính động cơ kinh tế của doanh nghiệp.
Lời giải căn cơ cho bài toán thời trang bền vững không nằm ở việc đổi sang vải “xanh” rồi tiếp tục mua sắm vô độ, mà là cân bằng lại tốc độ mở rộng sản xuất với thói quen tiêu dùng. Điều này có nghĩa là các hãng phải chấp nhận tăng trưởng chậm hơn, sản xuất ít hơn, còn người mua phải học cách mặc lâu hơn, sửa chữa, trao đổi và ưu tiên đồ cũ. Chừng nào chúng ta vẫn ca ngợi khối lượng quần áo tương đương 36 tháp Eiffel như một câu chuyện thành công kinh doanh, mọi nỗ lực chống greenwashing thời trang sẽ chỉ là những khẩu hiệu đẹp trên nền một hiện thực xấu.
