Thời trang nhanh bền vững: khẩu hiệu xanh trên nền mô hình xả rác
Thời trang nhanh bền vững là khái niệm chỉ nỗ lực của các thương hiệu sản xuất quần áo hàng loạt giá rẻ nhằm giảm tác động môi trường thông qua vật liệu “xanh”, tái chế và kinh tế tuần hoàn thời trang, song vẫn duy trì mô hình tăng trưởng dựa trên số lượng sản phẩm khổng lồ và tốc độ thay mới liên tục. Theo ESG Dive, các ông lớn thời trang nhanh toàn cầu đang bước vào cuộc đua mới: làm xanh hình ảnh thương hiệu bằng bộ sưu tập sợi tái chế, tuyên bố hướng tới kinh tế tuần hoàn vào mốc 2040, cùng hàng loạt báo cáo bền vững được quảng bá rầm rộ. Nhưng phía sau chiến dịch truyền thông màu mè là một câu hỏi không dễ chịu: một mô hình sống nhờ việc bơm ra hàng triệu tấn quần áo rẻ tiền mỗi năm có thể thực sự “bền vững” hay không.
Cam kết môi trường H&M, Zara đối lập với núi quần áo nặng bằng 36 tháp Eiffel
Khi đọc các báo cáo bền vững, bức tranh tưởng như rất đẹp: H&M khẳng định 91% nguyên liệu sản xuất của họ đến từ nguồn “bền vững”. Inditex – tập đoàn đứng sau Zara và Bershka – thông báo 88% sợi họ dùng là sợi “tác động thấp”. Những con số này được dùng như bằng chứng rằng cam kết môi trường H&M Zara đang đi đúng hướng, củng cố câu chuyện thời trang nhanh bền vững. Thế nhưng trong cùng năm đó, H&M đưa ra thị trường 364.093 tấn sản phẩm – tương đương trọng lượng 36 tháp Eiffel. Inditex tiêu thụ tới 705.554 tấn nguyên liệu. Toàn cầu, sản xuất sợi cho quần áo, dệt may, giày dép đã tăng từ 71 lên 93 triệu tấn, kéo theo phát thải khí nhà kính tăng khoảng 30%, dù tỉ lệ sợi “xanh” cũng tăng. Những con số lạnh lùng cho thấy: “xanh” trên mỗi chiếc áo không đủ bù cho mức phình to của tổng sản lượng.
Kinh tế tuần hoàn thời trang: giới hạn kỹ thuật và nghịch lý chất lượng thấp
Các thương hiệu lớn quảng bá kinh tế tuần hoàn thời trang như chiếc chìa khóa thần kỳ: quần áo sẽ được tái chế, tái sử dụng mãi mãi. Nhưng giới chuyên môn chỉ ra hàng loạt giới hạn. Sợi tái chế, dù là cotton hay polyester, thường có độ bền thấp hơn, khiến tuổi thọ sản phẩm giảm và mỗi vòng tái chế lại làm sợi yếu đi. Theo nhận xét của một phó giáo sư tại Đại học Wisconsin-Madison, “rất khó để biến một sản phẩm thành chu trình tái chế liên tục”. Bản thân mô hình fast fashion cũng đạp lên mọi nỗ lực xanh: ưu tiên giá rẻ và tốc độ khiến chất lượng thường bị hi sinh, quần áo nhanh hỏng và khó tái chế hiệu quả ngay từ khâu thiết kế. Một chiếc váy được may từ sợi “tác động thấp” nhưng mỏng, dễ rách, thực ra chỉ là vật phẩm dùng tạm rồi trở thành rác, không phải tài sản trong chu trình tuần hoàn.
Hành vi người tiêu dùng: mua, mặc một lần, trả hàng – cỗ máy nuốt tài nguyên
Vấn đề môi trường fast fashion không chỉ nằm ở phía nhà sản xuất; người mua đang nuôi lớn hệ thống này mỗi ngày. Quần áo giá rẻ, chất lượng vừa phải khiến người dùng ít gắn bó: “đến lần thứ ba bạn mặc một chiếc áo, cả một bộ sưu tập mới đã được tạo ra”. Gen Z được xem là thế hệ đấu tranh cho bền vững nhiều hơn bất kỳ nhóm nào khác, nhưng lại tiêu thụ thời trang nhanh nhiều nhất. Trên các nền tảng thương mại điện tử, tỷ lệ trả hàng của thời trang nữ lên tới 50–60%, còn trong livestream có thể vượt 80%. Không ít trường hợp không liên quan đến lỗi chất lượng, mà là giấu mác, mặc vài ngày rồi dùng quyền “đổi trả không cần lý do trong 7 ngày” để hoàn hàng, thậm chí công khai coi đó là cách “móc túi trục lợi”. Hệ quả: lượng vận chuyển, đóng gói, kiểm hàng lặp đi lặp lại, biến mỗi chiếc áo thành nhiều lần phát thải.
Từ dây chống tháo đến thuế rác thải: giải pháp nửa vời nếu không thay đổi mô hình
Đối mặt với làn sóng khách “mua để mặc một lần rồi trả”, nhiều người bán trên sàn thương mại điện tử thời trang nữ Trung Quốc đã tung ra mác khổng lồ và mới đây là dây chống tháo, nhằm ngăn hành vi lợi dụng chính sách hoàn trả. Chủ đề “thị trường lòng tin thời trang nữ sụp đổ, người bán chuyển sang dùng dây chống tháo” leo lên top thảo luận, với nhiều ý kiến ủng hộ vì cho rằng phụ kiện này không ảnh hưởng khách mua bình thường. Cùng lúc, ở cấp chính sách, một số thị trường bắt đầu cấm hủy hàng tồn, đánh thuế theo số lượng sản phẩm đăng bán, và mở rộng trách nhiệm nhà sản xuất, buộc doanh nghiệp trả tiền cho khâu thu gom, xử lý rác sau tiêu dùng. Một nhóm nhà bán lẻ còn kiến nghị giảm hoặc miễn thuế giá trị gia tăng cho hàng bán lại để khuyến khích tiêu dùng tuần hoàn. Dù vậy, nếu không động vào gốc rễ là tham vọng tăng trưởng bằng sản xuất quần áo hàng loạt, tất cả các biện pháp này chỉ giống như dán băng keo lên vết nứt ngày càng to.
