Giải thưởng ASEAN-Hoa Kỳ và thông điệp về AI trong y tế
Giải thưởng Khoa học ASEAN-Hoa Kỳ dành cho Nữ giới là chương trình tôn vinh các nhà khoa học nữ có công trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và các lĩnh vực STEM nhằm giải quyết thách thức y tế, công nghệ và phát triển bền vững trong khu vực, đồng thời khuyến khích họ dẫn dắt thế hệ kế cận và tăng cường hợp tác khoa học giữa các quốc gia ASEAN và Hoa Kỳ. Việc PGS.TS Hà Thị Thanh Hương giành Giải Nhất hạng mục giữa sự nghiệp năm 2026 không chỉ là tin vui cho giới khoa học, mà còn là lời khẳng định rằng AI chẩn đoán y tế sẽ không thể tiến xa nếu thiếu góc nhìn nhân văn và sự kiên trì của những nhà khoa học nữ Việt Nam. Lễ trao giải diễn ra ngày 14/10 tại Đà Nẵng, trong khuôn khổ Hội nghị COSTI-90, đặt câu chuyện nghiên cứu lên sân khấu chính sách khu vực, nơi AI được nhìn nhận như công cụ xây dựng hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu trước khủng hoảng.
Hành trình khoa học nữ từ giảng đường Việt Nam đến sân khấu ASEAN
Điều đáng nói ở giải thưởng này không phải chỉ là một danh hiệu, mà là hành trình của một nhà khoa học nữ Việt Nam chọn gắn sự nghiệp với sức khỏe cộng đồng. PGS.TS Hà Thị Thanh Hương hiện là Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, vị trí cho thấy bà không đứng ngoài mà trực tiếp định hình hướng đi của nghiên cứu y sinh trong nước. Trước khi trở về Việt Nam, bà tốt nghiệp thủ khoa ngành Công nghệ sinh học tại một trường đại học khoa học tự nhiên trong nước và hoàn thành chương trình tiến sĩ tại Đại học Stanford (Hoa Kỳ), nền tảng quốc tế giúp bà đọc được ngôn ngữ của AI lẫn ngôn ngữ của hệ thống y tế hiện đại. Trong bối cảnh phụ nữ vẫn còn ít xuất hiện ở vị trí dẫn dắt STEM, việc một nhà khoa học nữ Việt Nam được vinh danh ở giải thưởng khoa học ASEAN cho thấy năng lực của họ không thua kém ai, vấn đề là cơ hội và sự ghi nhận.
AI chẩn đoán y tế cho bệnh Alzheimer, trầm cảm và rối loạn lo âu
Điểm nổi bật trong công trình của Hà Thị Thanh Hương là lựa chọn tập trung vào nghiên cứu bệnh tâm thần kinh – nhóm bệnh thường bị xem nhẹ trong hệ thống y tế truyền thống. Thay vì chạy theo những ứng dụng hào nhoáng, nhóm của bà dùng AI chẩn đoán y tế để giải quyết các vấn đề cụ thể: bệnh Alzheimer, trầm cảm và rối loạn lo âu. Các giải pháp được phát triển nhằm hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán, theo dõi bệnh, đồng thời cung cấp thêm công cụ để người bệnh chủ động thực hành các phương pháp hỗ trợ điều trị. Một ứng dụng tiêu biểu là Brain Train, phối hợp giữa Khoa Công nghệ thông tin của một trường đại học quốc tế và Bệnh viện Quân y 175, giúp người suy giảm nhận thức nhẹ luyện tập, góp phần làm chậm quá trình tiến triển sang Alzheimer. Ở đây, AI không thay bác sĩ, mà mở rộng thời gian chăm sóc vượt ra ngoài phòng khám, đưa việc luyện tập nhận thức và can thiệp tâm lý vào đời sống hằng ngày của người bệnh.
Từ phòng thí nghiệm đến đời sống người bệnh: tác động thực tế
Nếu nhiều nghiên cứu AI y tế còn nằm trên giấy, các sản phẩm của nhóm Hà Thị Thanh Hương cho thấy cách đưa thuật toán vào đời sống. Bên cạnh Brain Train, nhóm phát triển ứng dụng giúp người mắc trầm cảm và rối loạn lo âu tự thực hành liệu pháp nhận thức hành vi tại nhà, hỗ trợ người bệnh tiếp cận phương pháp can thiệp tâm lý ngoài các buổi làm việc trực tiếp với chuyên gia. Đây là bước đi quan trọng trong bối cảnh dịch vụ sức khỏe tâm thần còn thiếu và phân bố không đều. Nhóm cũng xây dựng phần mềm dùng AI để phân tích hình ảnh chụp não và giọng nói, hướng tới phát hiện sớm bệnh Alzheimer ở giai đoạn đầu và giai đoạn vừa – một hướng nghiên cứu bệnh tâm thần kinh có tiềm năng giảm gánh nặng chăm sóc dài hạn cho gia đình và hệ thống y tế. Các công trình này nhận được kinh phí hỗ trợ từ cơ quan quản lý khoa học trong nước, đại học quốc gia và các tổ chức quốc tế, cho thấy nếu có hệ sinh thái phù hợp, nhà khoa học nữ hoàn toàn có thể tạo ra sản phẩm chạm tới người dùng.
Ý nghĩa của một giải thưởng: hệ thống y tế bền vững cần phụ nữ và AI
Giải thưởng Khoa học ASEAN-Hoa Kỳ dành cho Nữ giới được thiết kế với tiêu chí không chỉ đánh giá thành tích nghiên cứu, mà còn xem xét vai trò dìu dắt phụ nữ trong STEM và tác động khu vực. Cách chấm điểm này gửi đi thông điệp rõ ràng: khoa học không phải cuộc thi cá nhân, mà là mạng lưới trách nhiệm với cộng đồng. Theo thống kê giai đoạn 2014–2024, chương trình đã tiếp nhận 418 hồ sơ từ 10 quốc gia và trao giải cho 23 nhà khoa học nữ, trong đó Việt Nam từng có Tiến sĩ Nguyễn Thị Hiệp đoạt giải năm 2017. Việc Hà Thị Thanh Hương tiếp tục được vinh danh cho thấy sự hiện diện ngày càng rõ của nhà khoa học nữ Việt Nam ở sân chơi khu vực. Trong bối cảnh giải thưởng năm nay mang chủ đề “AI vì hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu tại ASEAN”, các công trình ứng dụng AI của bà không chỉ giải quyết ca bệnh cá nhân, mà góp phần xây dựng hệ thống y tế bền vững, nơi công nghệ được dùng để mở rộng tiếp cận, tăng khả năng ứng phó và giảm bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe.
