Có kết nối không đồng nghĩa với biết kiểm chứng
Năng lực kiểm chứng thông tin là khả năng truy tìm nguồn gốc, đánh giá độ tin cậy và đối chiếu nội dung với bằng chứng độc lập trước khi tin, chia sẻ hoặc hành động theo thông tin đó. Đây là phần thiết yếu của năng lực số, không tự động hình thành chỉ vì một người thường xuyên dùng điện thoại và Internet. Điều này được nhấn mạnh tại Hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI”, diễn ra ngày 22/10 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tại đây, TS. Phan Văn Kiền trình bày nghiên cứu định tính về lao động phi chính thức ở Hà Nội: cả 10 người được phỏng vấn đều dùng điện thoại thông minh và Internet, nhưng chưa được đào tạo có hệ thống về kỹ năng số; 7 người cho biết khả năng sử dụng công nghệ còn cơ bản hoặc chưa đầy đủ. Con số này không đại diện cho toàn xã hội, nhưng cho thấy chỉ đếm thiết bị và kết nối sẽ bỏ sót khoảng cách số ngay trong nhóm đã lên mạng.
Tin giả do AI tận dụng cảm xúc và vẻ chân thực
Thách thức không chỉ nằm ở việc tìm nút bấm hay sử dụng ứng dụng. AI có thể tạo văn bản, hình ảnh và câu chuyện trông thuyết phục, khiến người đọc dễ chú ý đến cảm xúc hơn là hỏi nội dung bắt nguồn từ đâu. Nghiên cứu ghi nhận lời kể của một người từng xúc động và tin vào câu chuyện về hai người đoàn tụ nhiều thập niên sau vụ ném bom Hiroshima, rồi mới biết nội dung được dựng bằng AI. Đây là trường hợp cá nhân, không thể dùng để kết luận mức độ phổ biến của tin giả do AI; nhưng nó cho thấy một câu chuyện gây xúc động có thể khiến việc phân biệt thật, giả khó hơn. Niềm tin còn bị ảnh hưởng bởi người gửi. Tin chưa kiểm chứng chuyển tiếp từ người thân, bạn bè có thể được tiếp nhận như lời xác nhận, dù người chia sẻ cũng chưa xác minh. Vì thế, hình ảnh trông thật, câu chuyện hợp trải nghiệm hay lượng người nhắc đến không phải bằng chứng đủ sức bảo đảm nội dung đúng.
Khoảng cách số còn nằm ở khả năng tự chủ
Nếu chính sách chỉ hỏi người dân có điện thoại hay truy cập Internet hay không, một phần bất bình đẳng sẽ bị che khuất. Nghiên cứu cho thấy một số người tham gia gặp khó với những thao tác như chụp màn hình, gửi thư điện tử, mua sắm trực tuyến hoặc giao dịch ngân hàng; có người ngần ngại tự giao dịch vì sợ thao tác sai và mất tiền. Khó khăn ấy không chỉ liên quan đến kỹ thuật: nó có thể khiến người dùng thiếu tự tin khi tìm nguồn, lưu bằng chứng hoặc kiểm tra một thông tin đáng ngờ. Trong nhóm được khảo sát, chỉ 3 trong 10 người cho biết thường kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ. Sau khi bị đánh lừa, một số người chọn né tránh nội dung trên mạng, có nguy cơ bỏ qua cả thông tin chính xác và cần thiết. Thu hẹp khoảng cách số vì vậy phải hướng đến khả năng sử dụng độc lập, đánh giá thông tin và tiếp cận hỗ trợ, thay vì dừng ở việc phổ cập thiết bị.
Biến kiểm chứng thành thói quen hằng ngày
Cách hữu ích nhất để rèn kiểm chứng thông tin là bắt đầu từ những tình huống quen thuộc, không phải một danh sách thuật ngữ. Khi gặp tin nhắn đáng ngờ, video gây xúc động, lời khuyên sức khỏe hoặc nội dung liên quan đến tiền bạc, hãy dừng lại trước khi chuyển tiếp hay làm theo. Sau đó:
- Tìm nguồn ban đầu: ai đăng đầu tiên, nguồn có nêu tác giả và căn cứ hay chỉ dẫn lại lời đồn?
- Kiểm tra thời gian và bối cảnh: ảnh hoặc video có thể là tư liệu cũ, bị cắt ghép hoặc gắn với sự kiện khác.
- Đối chiếu với nguồn độc lập, đáng tin cậy; đừng xem số lượt chia sẻ hay sự quen thuộc của người gửi là xác nhận.
- Với nội dung quan trọng về sức khỏe, tài chính hoặc công việc, tìm thêm căn cứ trước khi quyết định; không coi câu trả lời của AI là bằng chứng.
Hướng dẫn cũng cần phù hợp với khó khăn thực tế của từng nhóm người dùng. Tại hội thảo ngày 22/10, các ý kiến nhấn mạnh việc kết hợp nghiên cứu định tính với khảo sát định lượng để xác định nhu cầu, từ đó xây dựng nội dung hướng dẫn thiết thực. Gia đình, cộng đồng và báo chí đều có thể giúp biến những bước kiểm tra này thành thói quen, đồng thời hướng dẫn cách bảo vệ quyền riêng tư.
Phổ cập công nghệ phải đi cùng năng lực phán đoán
AI khiến nội dung sai lệch dễ được trình bày thuyết phục hơn, nhưng lời giải không phải là yêu cầu mọi người ngừng tin vào thông tin trực tuyến. Điều cần thiết là giúp họ phân biệt điều đã được xác minh với điều mới chỉ nghe có vẻ hợp lý, và biết cách tìm thêm căn cứ mà không phụ thuộc hoàn toàn vào một công cụ hay người chuyển tiếp. Đánh giá tiến bộ số hóa vì thế nên tính cả khả năng tự sử dụng công nghệ, kiểm tra thông tin và tìm được hỗ trợ khi cần. Khi người dân có quy trình rõ ràng để xác định nguồn, xem xét bối cảnh và đối chiếu bằng chứng, họ vừa ít bị tin giả do AI dẫn dắt, vừa ít phải né tránh thông tin nói chung. Mở rộng kết nối là bước đầu; bồi dưỡng năng lực kiểm chứng mới giúp kết nối trở nên an toàn và có ích.
