Deepfake là gì và vì sao 99,9% người dùng đang “thua trắng”?
Deepfake là nội dung giả mạo được tạo hoặc chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo, có thể thay đổi khuôn mặt, giọng nói, bối cảnh trong video, hình ảnh hay âm thanh, khiến người xem tưởng rằng đó là sự kiện, phát ngôn và con người có thật, từ đó thao túng cảm xúc và quyết định của họ. Nghiên cứu của iProov cho thấy chỉ 0,1% người tham gia nhận diện chính xác toàn bộ nội dung giả mạo do AI tạo ra trên các định dạng được khảo sát. Nói thẳng, 99,9% chúng ta đang ở thế yếu. Những dấu hiệu từng được dùng để phát hiện deepfake video nhận diện như khẩu hình không khớp, ánh mắt thiếu tự nhiên hay ánh sáng bất thường giờ ngày càng khó nhận biết. Nhiều hình ảnh giả AI, video giả đã đủ tinh vi để đánh lừa cả người dùng lẫn một số hệ thống sinh trắc học.
Deepfake đội lốt bác sĩ, nghệ sĩ: từ lời khuyên sức khỏe đến thuốc nhỏ mắt “ma”
Điều đáng sợ nhất của tin giả do AI tạo không phải là công nghệ, mà là cách nó lợi dụng niềm tin. Hàng loạt tài khoản deepfake hóa thân thành chuyên gia y tế trên TikTok để phát tán tin giả và quảng bá sản phẩm không có thực. Các “bác sĩ AI” này xuất hiện với áo blouse trắng, giọng nói tự tin, đưa ra lời khuyên y khoa thiếu căn cứ, thậm chí phủ nhận hoặc bóp méo kiến thức khoa học, trực tiếp đe dọa sức khỏe người xem.
Không dừng ở đó, hình ảnh giả AI còn tấn công cả giới nghệ sĩ. Ca sĩ Đan Trường phải lên tiếng khi phát hiện hình ảnh và giọng nói mình bị lợi dụng để quảng cáo thuốc nhỏ mắt “ảo”. Anh khẳng định: “Những video đang lan truyền trên mạng là sản phẩm giả mạo, được tạo bằng công nghệ AI ghép khuôn mặt và giả giọng nói của tôi nhằm tạo lòng tin để quảng cáo”. Tình trạng tương tự xảy ra với nhiều nghệ sĩ khác bị cắt ghép hình ảnh, giọng nói để quảng cáo sản phẩm không có thực hoặc phục vụ lừa đảo.
Vì sao deepfake ngày càng khó nhận diện đến vậy?
Người dùng thua không phải vì kém thông minh, mà vì tốc độ phát triển của AI quá nhanh. Hiện nay, chỉ từ vài giây ghi âm được đăng công khai, AI có thể mô phỏng giọng nói của một người. Một số hình ảnh hoặc video trên mạng xã hội cũng có thể được dùng để tạo khuôn mặt giả với ánh mắt, khẩu hình và cử động tương đối tự nhiên. Kết quả là giọng nói giả mạo AI và khuôn mặt bị “ghép” nghe nhìn rất thuyết phục, khiến người xem khó nghi ngờ.
Những dấu hiệu kỹ thuật từng giúp deepfake video nhận diện như khẩu hình lệch, ánh mắt vô hồn, ánh sáng bất thường đang dần biến mất nhờ thuật toán ngày càng tinh chỉnh. Nhiều hình ảnh, video do AI tạo dựng rất khó phân biệt thật giả. Thậm chí một số nội dung giả còn vượt qua hệ thống xác thực sinh trắc học. Trong bối cảnh đó, nếu vẫn giữ tâm lý “nhìn là biết”, người dùng gần như tự dâng mình làm mồi cho tin giả do AI tạo.
Người dùng phải làm gì trước khi nhấn nút chia sẻ?
Thực tế, chiến thắng deepfake không đến từ mắt nhìn, mà từ thói quen xác minh thông tin online. Chiến dịch “TinAI? – Kiểm trước tin sau” được phát động với mục tiêu hình thành thói quen kiểm chứng trước khi tin và chia sẻ trên không gian mạng. Nhiều hình ảnh, video do AI tạo dựng rất khó phân biệt thật giả, nên nếu không kiểm chứng, mỗi cú chia sẻ của chúng ta có thể biến thành cú tiếp tay cho tin giả.
- Dừng lại 10 giây trước khi chia sẻ: tự hỏi nội dung này đến từ đâu, có nguồn tin đáng tin cậy không.
- Tìm lại nguồn gốc: tra cứu từ khóa, xem liệu có nhiều nguồn uy tín cùng đăng hay chỉ xuất hiện ở kênh lạ – một kỹ năng quan trọng khi đối mặt với tin giả do AI tạo.
- Kiểm tra sự bất thường: trong hình ảnh giả AI, để ý chi tiết lạ như đồ vật méo, chữ sai, trang phục không thống nhất; có trường hợp chỉ trong 36 giây đã xuất hiện tới 6 bộ quân phục khác nhau và đều sai điều lệnh.
- Không tin ngay cuộc gọi/video “khẩn cấp”: nếu có người quen yêu cầu chuyển tiền, hãy dừng liên lạc và gọi lại bằng số đã biết trước đó.
- Với người tự xưng là công an, cán bộ nhà nước hoặc nhân viên ngân hàng, chỉ xác minh qua kênh chính thức, không cung cấp mã OTP, mật khẩu, dữ liệu sinh trắc học, không cài ứng dụng theo hướng dẫn người lạ.
Luật pháp, nền tảng và mỗi người: ai chịu trách nhiệm với deepfake?
Không thể đòi hỏi người dùng tự mình gồng lên chống lại cả làn sóng deepfake. Các quốc gia đang siết dần chế tài với nền tảng công nghệ và người tạo nội dung giả. Việt Nam đã ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, nghiêm cấm việc sử dụng deepfake để lừa đảo, thao túng nhận thức và yêu cầu gắn dấu hiệu nhận diện đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa. Từ năm 2025 đến nay, lực lượng an ninh mạng đã xử lý 32 đối tượng quản trị hơn 100 trang, kênh dùng AI tạo dựng thông tin giả mạo.
Cùng lúc, các chiến dịch truyền thông phối hợp với địa phương, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số, KOL, KOC để phổ biến kỹ năng nhận diện, kiểm chứng thông tin tới cộng đồng. Nhưng luật và nền tảng chỉ là hàng rào; “cổng” cuối cùng vẫn là mỗi người trước màn hình. Khi 99,9% người dùng chưa nhận diện được tin giả AI, chọn không chia sẻ khi chưa chắc chắn chính là hành động trách nhiệm nhất. Deepfake sẽ còn tinh vi hơn, nhưng một cộng đồng biết nghi ngờ, biết kiểm chứng mới là thứ khiến tin giả khó sống lâu.
