Khi bài tập trên lớp hóa thành startup công nghệ Việt Nam
Sinh viên khởi nghiệp AI là xu hướng khi các dự án trí tuệ nhân tạo vốn sinh ra trong phòng học, phòng thí nghiệm được phát triển thành sản phẩm có khách hàng, doanh thu và tác động xã hội, biến thương mại hóa dự án đại học thành một con đường sự nghiệp thực sự chứ không chỉ là cuộc chơi mang tính thử nghiệm.
Ở Việt Nam, sự chuyển dịch này thấy rõ qua những cái tên như IELTS Smart của sinh viên PTIT và loạt sản phẩm AI ứng dụng thực tế của sinh viên ĐH Đà Nẵng. Đây không phải là các demo phục vụ báo cáo cuối kỳ, mà là những giải pháp chạm đúng nhu cầu của người học, chính quyền địa phương, ngành y và du lịch. Nhìn từ góc độ hệ sinh thái, câu chuyện này cho thấy: nếu chương trình đào tạo, phòng thí nghiệm và giảng viên thay đổi cách dạy – từ “dạy để thi” sang “dạy để bán được sản phẩm” – thì startup công nghệ Việt Nam hoàn toàn có thể nảy mầm ngay trên ghế giảng đường.
IELTS Smart: từ phòng thí nghiệm AI đến hợp đồng đầu tiên
IELTS Smart là nền tảng ứng dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ luyện tập, thi thử và chấm đủ bốn kỹ năng IELTS, tập trung xử lý bài toán Speaking và Writing vốn tốn nhiều thời gian và chi phí của giáo viên. Thay vì xây sản phẩm cho vui, nhóm của Phạm Văn Thành xuất phát từ thực tế chấm bài tẻ nhạt, vốn là “nút nghẽn” của thị trường EdTech: khi số lượng học viên tăng, áp lực cho giáo viên và trung tâm phình lên, trong khi chi phí vận hành leo thang và nhân lực giỏi có hạn.
Điểm đáng nói là hành trình kỹ thuật của dự án không hề “tay trái”. Thành có hai năm nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm AI và Blockchain của PTIT, từng tham gia sản phẩm AI dự đoán điểm thi và kiểm tra đầu vào. Nhóm đã kiểm chứng hơn 2.000 lượt chấm đối chiếu với giáo viên IELTS chuyên nghiệp, đạt độ chính xác 97% với Writing và 92% với Speaking, đồng thời tiết kiệm khoảng 70% thời gian chấm bài. Từ nền tảng đó, IELTS Smart ký được hợp đồng B2B đầu tiên trị giá 200 triệu đồng và triển khai cho ba khách hàng doanh nghiệp. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Giá trị lớn nhất của hợp đồng 200 triệu đồng không chỉ nằm ở con số, mà ở việc có một khách hàng thực sự tin tưởng và sẵn sàng trả tiền cho giải pháp của chúng em”.
ĐH Đà Nẵng: AI ứng dụng thực tế phục vụ cộng đồng trước khi gọi vốn
Khác với một sản phẩm EdTech theo mô hình startup, sinh viên ĐH Đà Nẵng lại chọn lộ trình “startup cộng đồng”: làm AI ứng dụng thực tế cho các địa phương rồi mới nghĩ tới mở rộng. BaNa Smart Link là nền tảng AI quản trị dữ liệu thôn – xã thông minh, giúp chính quyền số hóa quy trình báo cáo, chia sẻ, xử lý dữ liệu và kết nối thông tin từ thôn lên xã phù hợp mô hình chính quyền hai cấp. Đây là bài toán nhà nước thường loay hoay với giấy tờ thủ công; sinh viên đã biến nó thành hệ thống dữ liệu vận hành hàng ngày.
Cùng xuất phát từ “đơn đặt hàng” của lãnh đạo địa phương, nhóm khác xây dựng Bản đồ du lịch số xã Bà Nà, thu thập và số hóa đặc trưng văn hóa, lịch sử, cảnh quan để phục vụ phát triển du lịch. Một đội sinh viên khác lại phát triển website “Trà Linh – Đại ngàn Ngọc Linh” tích hợp AI và bản đồ du lịch thông minh, quảng bá sâm Ngọc Linh và các sản phẩm OCOP của địa phương. Đây chính là mô hình sinh viên khởi nghiệp AI nhưng lấy lợi ích cộng đồng làm ưu tiên, chứng minh rằng AI không chỉ dành cho đô thị hay người dùng thành thị, mà có thể phục vụ những xã miền núi, vùng sâu và các ngành như văn hóa – du lịch.
Quy trình chung: từ ý tưởng học thuật đến thương mại hóa dự án đại học
Điểm giao thoa giữa PTIT và ĐH Đà Nẵng nằm ở quy trình: ý tưởng nảy sinh trong môi trường học thuật, được mài giũa qua phòng thí nghiệm, cuộc thi và chương trình ươm tạo, rồi bước ra thị trường. Với IELTS Smart, nền tảng kỹ thuật bắt nguồn từ quá trình tích lũy nghiêm túc trong phòng thí nghiệm AI và Blockchain, kết hợp kinh nghiệm làm R&D EdTech. Ý tưởng sản phẩm lại xuất phát từ trải nghiệm làm việc trực tiếp với giáo viên tiếng Anh, nhận thấy chấm Speaking và Writing là công việc tốn thời gian, đòi hỏi tập trung và chuyên môn cao, trong khi áp lực tăng theo số lượng học viên.
Ở ĐH Đà Nẵng, quy trình này mang màu sắc “đặt hàng”: lãnh đạo địa phương gợi ý bài toán, trường hỗ trợ và khuyến khích sinh viên dùng AI, công nghệ số, tri thức liên ngành để giải quyết nhu cầu thực tế. Nhờ đó, nhà trường ghi nhận nhiều công trình khoa học và ứng dụng phục vụ cộng đồng được đánh giá cao. Nói cách khác, thương mại hóa dự án đại học không còn là khái niệm xa vời; nó là chu trình có thật, bắt đầu từ môn học, đi qua phòng lab, cuộc thi, chương trình ươm tạo rồi trở thành hợp đồng với trung tâm tiếng Anh, với một xã miền núi hay một sở, ngành cụ thể.
Vai trò của giảng viên, chương trình ươm tạo và bài học cho hệ sinh thái
Không có hệ sinh thái, khó có chuyện sinh viên tự nhiên bước ra thị trường. IELTS Smart là “quả ngọt” của chương trình ươm tạo P-Innovation, nơi hơn 100 dự án được hỗ trợ, riêng một năm đã có hành trình ươm tạo 5 tháng cho 31 ý tưởng sinh viên và 5 dự án giảng viên theo định hướng thương mại hóa. Đó là minh chứng rằng nếu trường đầu tư bài bản cho ươm tạo, sinh viên khởi nghiệp AI sẽ không chỉ dừng ở ý tưởng.
Tại ĐH Đà Nẵng, nhà trường công khai chủ trương khuyến khích và hỗ trợ sinh viên nghiên cứu khoa học, sáng tạo sản phẩm hữu ích trên tinh thần “học đi đôi với hành”. Trong thực tế, điều này thể hiện qua việc giảng viên kết nối sinh viên với địa phương, hướng dẫn triển khai giải pháp như BaNa Smart Link, bản đồ du lịch số hay các trợ lý ảo y tế như DocuMind. Bài học cuối cùng khá rõ: nếu muốn có nhiều startup công nghệ Việt Nam hơn, các trường đại học cần coi mỗi dự án môn học là một “hạt giống doanh nghiệp”, còn giảng viên và nhóm nghiên cứu phải đóng vai trò đồng sáng lập – người “đỡ đầu” đưa sản phẩm ra đời sống.
