Dạy Toán tiếng Anh là gì và vì sao khoảng cách chủ trương – thực tiễn ngày càng lớn?
Dạy Toán tiếng Anh là việc sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ giảng dạy chính hoặc tích hợp trong các tiết Toán, để học sinh vừa tiếp thu kiến thức toán học vừa phát triển năng lực ngoại ngữ, gắn với yêu cầu hội nhập và định hướng English-medium instruction trong Chương trình GDPT 2018. Đây không phải một tiết học phụ đạo hay ngoại khóa đẹp hồ sơ, mà là lựa chọn chiến lược cho nguồn nhân lực số tương lai. Tuy nhiên, bài toán hiện nay là sự lệch pha giữa kỳ vọng và kết quả. Từ cấp quản lý đến nhà trường đều nói nhiều về dạy học bằng tiếng Anh, nhưng ở lớp học, hoạt động này vẫn mang màu sắc phong trào, thí điểm nhỏ lẻ, thiếu chuẩn chung về nội dung, thời lượng và đánh giá. Khi chưa ai chịu trách nhiệm về chất lượng đầu ra, English-medium instruction dễ bị biến thành khẩu hiệu hơn là thay đổi thực chất.
Năng lực giáo viên: điểm nghẽn lớn nhất của English-medium instruction môn Toán
Nếu phải chọn một điểm nghẽn khiến dạy Toán tiếng Anh chưa đi vào thực chất, đó là năng lực giáo viên – cả ngôn ngữ lẫn sư phạm. Giáo viên Toán hiện thiếu một hệ thống văn bản hướng dẫn đủ cụ thể về chuẩn chương trình, thời lượng tích hợp và khung đánh giá năng lực học sinh, nên phải "tự bơi", vừa dạy vừa chỉnh, không khác gì thử nghiệm liên miên. Họ còn gánh thêm việc thiết kế bài giảng song ngữ, xây dựng hệ thống thuật ngữ và điều chỉnh phương pháp, trong khi chính sách hỗ trợ, giảm định mức giờ dạy hay phụ cấp chưa tương xứng. Thực tế ở Đắk Lắk cho thấy rào cản lớn nhất của giáo viên bộ môn không phải kiến thức Toán mà là tiếng Anh: hiểu thuật ngữ chưa đủ, họ phải biết diễn đạt yêu cầu, kiểm tra mức độ hiểu bài và xử lý tình huống bằng hai ngôn ngữ. Nếu không đầu tư bài bản cho năng lực giáo viên, English-medium instruction sẽ chỉ là lớp áo ngoại ngữ đắp lên cách dạy cũ.
Học sinh đang chịu rủi ro đánh giá lệch và thiếu động lực học Toán bằng tiếng Anh
Từ góc nhìn lớp học, dạy Toán tiếng Anh đang đặt học sinh vào tình thế phải xử lý hai thách thức cùng lúc: bài toán và ngôn ngữ. Nhiều em tiếp thu tốt khái niệm, phép tính nhưng lại khó hiểu yêu cầu bài, khó giải thích cách tư duy và kết quả bằng tiếng Anh; một em có thể giải đúng bài toán nhưng không trình bày được lời giải đầy đủ bằng tiếng Anh. Điều này dẫn tới nguy cơ đánh giá sai: giáo viên khó phân biệt học sinh chưa hiểu Toán hay chỉ mắc kẹt vì từ vựng. Trong tiết học về số thập phân, có học sinh loay hoay vì vừa phải hiểu hướng dẫn tiếng Anh, vừa xử lý phép tính, buộc giáo viên phải quay lại giải thích bằng tiếng Việt để tránh việc các em ghi nhớ máy móc mà không hiểu bản chất. Trên bình diện hệ thống, do chưa có kỳ thi chuẩn hóa hay tiêu chí bắt buộc về năng lực Toán bằng tiếng Anh trong thi cử quốc gia, phụ huynh và học sinh dễ xem đây như hoạt động trải nghiệm hơn là mục tiêu nghiêm túc.
Đắk Lắk và Phú Yên: khi bồi dưỡng giáo viên đi trước triển khai chương trình
Các sáng kiến vùng cho thấy một lựa chọn khôn ngoan: không vội đưa tiết Toán chính khóa bằng tiếng Anh vào thời khóa biểu khi đội ngũ chưa sẵn sàng. Ở một trường phổ thông tại Đắk Lắk, giáo viên nước ngoài dạy hình khối bằng mô hình, trò chơi, còn trợ giảng người Việt hỗ trợ dịch, gợi ý, phân biệt xem học sinh vướng ở phần Toán hay tiếng Anh, thậm chí giải thích lại bằng tiếng Việt khi nội dung đòi hỏi tư duy chính xác. Trường này đã có 22 giáo viên hoàn thành chương trình đào tạo giảng dạy song ngữ – con số đáng kể nhưng vẫn chỉ là bước đầu. Tại một trường THPT chuyên ở Phú Yên, việc chuẩn bị đội ngũ được đặt trong lộ trình rõ ràng: rà soát 89 cán bộ, giáo viên, mới 37 người (khoảng 42%) đạt trình độ tiếng Anh từ bậc 3 trở lên, vì thế năm học 2026 – 2027 trường chỉ tập trung bồi dưỡng và tổ chức trải nghiệm, ngoại khóa bằng tiếng Anh, chưa dạy tiết bộ môn bằng tiếng Anh. Đây là quyết định thực tế: không đốt cháy giai đoạn khi English-medium instruction chưa đủ nền tảng.
Giải pháp hệ thống: từ hành lang pháp lý đến chính sách đãi ngộ giáo viên
Nếu coi dạy Toán tiếng Anh là cấu phần nghiêm túc của Chương trình GDPT 2018, hệ thống phải thay đổi đồng bộ chứ không thể giao hết cho từng giáo viên tự xoay xở. Trước hết, Bộ và Sở cần hoàn thiện hành lang pháp lý, hướng dẫn rõ khung chương trình, tỷ lệ thời lượng tích hợp tiếng Anh trong môn Toán, cũng như tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề toán học bằng tiếng Anh để nhà trường có căn cứ xây dựng kế hoạch giáo dục. Kiểm tra, đánh giá phải được thiết kế lại để tạo động lực thực chất, ví dụ đưa nội dung Toán bằng tiếng Anh vào các kỳ thi học sinh giỏi hoặc câu hỏi tư duy logic bằng tiếng Anh trong kiểm tra định kỳ, gắn năng lực này với cơ hội học bổng, du học. Song song, cần một đề án bồi dưỡng dài hạn cho giáo viên Toán, phát triển đồng thời tiếng Anh chuyên ngành, kỹ năng giao tiếp trong lớp, cùng phương pháp CLIL, đi kèm chính sách giảm định mức tiết dạy và ghi nhận sáng kiến chuyên môn. Chỉ khi hành lang pháp lý, cơ chế đánh giá và đãi ngộ nhà giáo được chỉnh sửa theo hướng này, English-medium instruction mới thoát khỏi tình trạng phong trào và đem lại giá trị thật cho học sinh.
