Từ những con rùa bị mắc kẹt đến một mạng lưới cứu hộ đang lớn lên
Làn sóng người dân tự nguyện giao nộp rùa quý hiếm là xu hướng ngày càng rõ, khi các cá thể rùa răng, rùa núi vàng và rùa mai mềm được phát hiện tình cờ trong sản xuất, sinh hoạt rồi nhanh chóng được báo cho cơ quan chức năng để cứu hộ, chăm sóc và tái thả về tự nhiên theo quy trình thống nhất. Hai học sinh ở phường Thành Sen, Hà Tĩnh đi câu cá trên sông Rào Cái đã phát hiện một cá thể rùa răng quý hiếm nặng khoảng 9kg, bị mắc kẹt và có dấu hiệu chấn thương, sau đó giải cứu, chăm sóc và tự nguyện giao nộp cho lực lượng chức năng tiếp nhận và đưa về Vườn quốc gia Vũ Quang để theo dõi trước khi thả lại môi trường tự nhiên. Câu chuyện không còn là trường hợp lẻ tẻ mà là chỉ dấu cho thấy mạng lưới cứu hộ động vật hoang dã đang hoạt động có trật tự và có chỗ cho người dân tham gia chủ động.
Khi người dân trở thành “mắt xích” quan trọng trong bảo tồn rùa Việt Nam
Điểm đáng nói nhất trong những vụ giao nộp rùa quý hiếm gần đây là người dân đã không xem chúng như “của lạ” để nuôi, bán hay trưng bày, mà coi đó là đối tượng cần cứu hộ động vật hoang dã. Hai em Lê Đức Nhân và Lê Bảo Khanh, sinh năm 2011 và 2014, trong lúc đi câu đã giải cứu cá thể rùa răng rồi báo chính quyền để được hướng dẫn xử lý, trước khi bàn giao cho lực lượng chức năng. Hành động này không phải phản xạ ngẫu hứng, mà cho thấy kiến thức về bảo vệ động vật hoang dã đã bước đầu len vào cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ. Ở Gia Lai, bà Trần Thị Năm phát hiện một cá thể rùa có mai vàng, nhiều đốm đen trong vườn dâu nuôi tằm, nhận biết đây là động vật hoang dã và lập tức mang đến Công an xã Ân Hảo để trình báo và giao nộp.
Qua kiểm tra, lực lượng kiểm lâm xác định đây là rùa núi vàng, trọng lượng khoảng 1,4kg, thuộc nhóm động vật rừng nguy cấp, quý hiếm Nhóm IIB và được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam. Câu chuyện này là một ví dụ rõ ràng rằng: “Việc người dân tự nguyện giao nộp động vật hoang dã góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng sinh thái và hạn chế nguy cơ suy giảm quần thể các loài động vật quý hiếm”. Khi nông dân, học sinh, người lao động bình thường trở thành người báo tin, bảo tồn rùa Việt Nam không còn là cuộc chiến đơn độc của các vườn quốc gia hay kiểm lâm, mà là mạng lưới xã hội, nơi bất kỳ ai cũng có thể đóng vai trò người báo động và cứu hộ ban đầu.
Phối hợp liên ngành: từ công an, kiểm lâm đến vườn quốc gia
Nếu người dân là mắt xích khởi đầu thì các cơ quan công an, kiểm lâm, chính quyền cơ sở và vườn quốc gia là những mắt xích bảo đảm đường đi an toàn cho các cá thể rùa trở lại tự nhiên. Tại Hà Tĩnh, Vườn quốc gia Vũ Quang đã phối hợp với UBND phường, Công an phường Thành Sen, Đội Kiểm lâm cơ động và Phòng cháy, chữa cháy rừng để tổ chức tiếp nhận cá thể rùa răng quý hiếm do hai học sinh tự nguyện giao nộp. Cũng chính lực lượng này xác định cá thể rùa là rùa răng (Heosemys annandalii), trọng lượng khoảng 9kg, thuộc Nhóm IIB, mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ. Sau khi hoàn thành thủ tục, rùa được đưa về Vườn quốc gia Vũ Quang chăm sóc, theo dõi sức khỏe trước khi tái thả.
Ở Gia Lai, sau khi bà Trần Thị Năm mang rùa núi vàng đến trụ sở Công an xã Ân Hảo, công an xã đã lập tức liên hệ chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm để thực hiện các thủ tục tiếp nhận cá thể rùa theo đúng quy định. Hiện UBND xã Ân Hảo đang hoàn tất hồ sơ để tái thả rùa núi vàng về môi trường tự nhiên. Sự phối hợp liên ngành này cho thấy hệ thống quy trình tiếp nhận – chăm sóc – tái thả đã hình thành với các bước khá rõ ràng, không phụ thuộc vào một cá nhân hay một đơn vị đơn lẻ. Nó cũng gửi đi thông điệp quan trọng: khi người dân giao nộp rùa quý hiếm, sẽ có một hệ thống sẵn sàng tiếp nhận và xử lý đúng pháp luật, thay vì bỏ lửng trong sự lúng túng hành chính.
Những loài rùa cực kỳ nguy cấp và ý nghĩa của từng ca cứu hộ
Nhìn từ danh mục các loài rùa xuất hiện trong những vụ giao nộp gần đây, có thể thấy mỗi ca cứu hộ là một “lần thắng” nhỏ trong cuộc chiến bảo tồn rùa Việt Nam. Rùa răng Hà Tĩnh – loài được xác định là Heosemys annandalii – thuộc Nhóm IIB theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP và được xếp mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam. Cá thể được hai em học sinh phát hiện nặng khoảng 9kg, cho thấy đây là một cá thể trưởng thành, có giá trị sinh sản lớn nếu được tái thả đúng môi trường. Rùa núi vàng ở Gia Lai, trọng lượng khoảng 1,4kg, cũng là loài động vật rừng quý hiếm Nhóm IIB, nằm trong Sách Đỏ và bị Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp.
Dù nguồn tin cụ thể về rùa mai mềm Trionyx sinensis trong các trường hợp này chưa được công bố chi tiết, việc nhiều loài rùa quý hiếm xuất hiện rải rác ở sông, kênh bê tông hay vườn dâu cho thấy môi trường sống của chúng đang bị chia cắt và đe dọa. Vì thế, mỗi lần người dân giao nộp rùa quý hiếm không chỉ là hành vi tuân thủ pháp luật, mà còn là một “liều hồi sức” cho các quần thể rùa đang suy giảm. Khi cá thể rùa được cứu hộ, chăm sóc rồi thả lại tự nhiên theo quy trình rõ ràng, cơ hội phục hồi quần thể cũng tăng lên, dù chưa thể bù đắp hoàn toàn các áp lực từ săn bắt và mất sinh cảnh.
Từ những ca điển hình đến một văn hóa mới trong bảo vệ động vật hoang dã
Các vụ giao nộp rùa quý hiếm từ Hà Tĩnh đến Gia Lai cho thấy một điều rõ ràng: mạng lưới cứu hộ động vật hoang dã đang được hình thành trên nền tảng cả thể chế lẫn ý thức xã hội. Những quy trình bàn giao đã được chuẩn hóa: người dân phát hiện, báo công an hoặc chính quyền cơ sở; công an liên hệ kiểm lâm và vườn quốc gia; cá thể rùa được đưa về nơi chăm sóc, theo dõi rồi tái thả khi đủ điều kiện. Quan trọng hơn, chính những câu chuyện cụ thể về hai em học sinh Hà Tĩnh và người phụ nữ ở Gia Lai đang tạo nên hình mẫu công dân mới: coi giao nộp động vật hoang dã là hành vi bình thường, đáng được tôn trọng, không phải điều “lạ lùng” hay đáng xấu hổ.
Nếu xu hướng này tiếp tục, bảo tồn rùa Việt Nam sẽ không chỉ dựa vào các chiến dịch trên giấy, mà trở thành thói quen xã hội: thấy rùa răng Hà Tĩnh, rùa núi vàng hay rùa mai mềm Trionyx sinensis là nghĩ đến cứu hộ thay vì sở hữu. Khi mạng lưới cứu hộ động vật hoang dã hoạt động tốt, từng cá thể được cứu sẽ là bằng chứng sống cho một hệ thống đang biết lắng nghe và hành động cùng người dân. Kết luận cuối cùng ở đây rất rõ: chính công dân bình thường, thông qua những lựa chọn nhỏ nhưng đúng, đang góp phần quyết định vào việc rùa quý hiếm còn được nhìn thấy trong tự nhiên hay chỉ còn trong sách đỏ.
