Khi người dân trở thành “tai mắt” bảo tồn động vật hoang dã
Xu hướng người dân chủ động giao nộp rùa quý hiếm và các loài động vật hoang dã nguy cấp cho cơ quan chức năng là hiện tượng ngày càng được ghi nhận nhiều hơn, thể hiện sự dịch chuyển trong ý thức bảo vệ thiên nhiên: từ thái độ thờ ơ, xem động vật hoang dã như “của lạ” để nuôi, giết thịt, sang việc coi chúng là giá trị sống cần được trả lại rừng. Đây không chỉ là một hành động pháp lý đúng đắn mà còn là bước tiến quan trọng về đạo đức môi trường của cộng đồng.
Tại Hà Tĩnh, gia đình ông Nguyễn Viết Tuấn ở thôn Nhân Hòa đã phát hiện một cá thể rùa núi vàng và lập tức báo cơ quan chức năng thay vì giữ lại nuôi hay bán kiếm lời. Đây là loài rùa núi vàng thuộc nhóm IIB – nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm cần được quản lý chặt. Ở Thừa Thiên Huế, chị Phan Thị Hồng Vân tại xã Bình Điền cũng tự nguyện giao nộp một cá thể rùa bốn mắt nặng khoảng 0,3 kg, thuộc nhóm IIB sau khi phát hiện bò vào sân nhà. Những câu chuyện tưởng nhỏ lẻ này đang tạo nên một bức tranh mới về ý thức bảo vệ thiên nhiên của người dân.
Hàng chục cá thể quý hiếm được giao nộp: Con số biết nói
Nếu trước đây việc giao nộp động vật hoang dã chủ yếu xuất phát từ các vụ xử lý vi phạm, thì nay người dân tự nguyện liên hệ với kiểm lâm và chính quyền. Từ đầu năm đến nay, cơ quan chức năng đã tiếp nhận 41 cá thể động vật hoang dã do người dân tự nguyện giao nộp qua 38 đợt bàn giao. Trong số này có tới 20 cá thể thuộc nhóm IB – cần bảo tồn nghiêm ngặt, 15 cá thể thuộc nhóm IIB và 2 cá thể rùa cổ sọc nằm trong phụ lục III CITES, bên cạnh 4 cá thể động vật thông thường.
Những con số này cho thấy, giao nộp rùa quý hiếm và các loài khác không còn là sự kiện hiếm hoi. Một cá thể tê tê Java nặng 1,6 kg do ông Lê Thanh Tú ở phường Vỹ Dạ tự nguyện giao nộp là ví dụ điển hình: sau thời gian chăm sóc, kiểm tra sức khỏe, cá thể này đã được tái thả về tự nhiên. Đây là minh chứng rõ rệt rằng khi người dân tham gia, công tác bảo tồn động vật hoang dã có thêm cánh tay đắc lực thay vì chỉ trông chờ vào lực lượng chức năng vốn mỏng và trải rộng.
Từ ý thức cá nhân đến quy trình bảo tồn chuyên nghiệp
Điểm đáng mừng là chuỗi hành động sau khi người dân giao nộp không dừng lại ở việc “nhận rồi cất kho”. Với trường hợp rùa núi vàng IIB ở Hà Tĩnh, sau khi tiếp nhận, lực lượng chức năng đã kiểm tra tình trạng cá thể, hoàn tất thủ tục và bàn giao cho Vườn quốc gia Vũ Quang để thả về môi trường tự nhiên. Tương tự, rùa bốn mắt do chị Hồng Vân giao nộp cũng được Hạt Kiểm lâm khu vực Bắc Sông Hương phối hợp với chính quyền địa phương làm thủ tục thả về rừng.
Quy trình đang dần trở nên chuyên nghiệp hơn: tiếp nhận – kiểm tra sức khỏe – chăm sóc phục hồi – tái thả đúng sinh cảnh. Với tê tê Java, cơ quan chức năng chỉ thả về tự nhiên sau “thời gian chăm sóc và xác định sức khỏe ổn định”. Đây là điểm rất quan trọng, vì thả một cá thể bệnh tật, suy kiệt về rừng có thể đồng nghĩa với việc ký án tử hình cho chính nó. Ý thức bảo vệ thiên nhiên từ cộng đồng chỉ phát huy trọn vẹn khi được kết nối với một hệ thống chuyên môn bài bản như vậy.
Mặt trái của những “vị khách lạ” trong vườn nhà
Tuy vậy, mỗi cá thể rùa quý hiếm hay tê tê “tình cờ” xuất hiện trong khu dân cư lại đặt ra một câu hỏi khó chịu: vì sao những loài vốn sống sâu trong rừng già có thể dễ dàng lạc vào sân nhà ở vùng ven đô hoặc đồng bằng? Khả năng chúng tự di chuyển xa khỏi sinh cảnh tự nhiên là rất thấp. Kịch bản hợp lý hơn là chúng đã từng bị săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển trái phép rồi sổng chuồng, bị bỏ lại hoặc cố tình “phóng sinh” khi đối tượng phạm pháp buộc phải tẩu thoát.
Chính vì vậy, nếu chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận và thả về rừng thì chúng ta mới chạm đến phần ngọn của vấn đề. Theo phân tích của lực lượng kiểm lâm, tình trạng đặt bẫy, săn bắt động vật hoang dã vẫn còn rất phức tạp; chỉ trong 7 tháng đầu năm, các đơn vị đã tháo gỡ tới 3.229 chiếc bẫy thú rừng. Con số này cho thấy thị trường tiêu thụ vẫn tồn tại đủ hấp dẫn để nuôi sống cả một chuỗi cung ứng phi pháp, từ người gài bẫy đến kẻ trung gian buôn bán.
Từ giao nộp tự nguyện đến bảo vệ tận gốc
Điểm sáng lớn nhất của xu hướng giao nộp rùa quý hiếm và các loài động vật nguy cấp là sự thay đổi trong ý thức bảo vệ thiên nhiên. Việc người dân mạnh dạn báo tin, giao nộp động vật hoang dã đã góp phần bảo vệ động vật rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và ngăn chặn hành vi săn bắt, mua bán, nuôi nhốt trái phép. Lực lượng chức năng thừa nhận sự đồng lòng này là tín hiệu đáng mừng, phản ánh hiệu quả của công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật thời gian qua.
Tuy nhiên, muốn bảo tồn động vật hoang dã bền vững, chúng ta phải đi xa hơn giao nộp tự nguyện. Cơ quan chức năng đã khẳng định sẽ đẩy mạnh điều tra, xác minh, truy tìm nguồn gốc từng cá thể được giao nộp để nắm rõ diễn biến thực trạng và xây dựng giải pháp quản lý hiệu quả hơn. Song song, các đoàn liên ngành sẽ tăng cường kiểm tra đột xuất nhà hàng, quán ăn, điểm kinh doanh ẩm thực, cơ sở mua bán động vật để cắt đứt thị trường tiêu thụ – “hậu phương” của thợ săn. Ý thức bảo vệ thiên nhiên của cộng đồng là nền tảng, nhưng chỉ khi kết hợp với xử lý nghiêm khắc các vi phạm, chúng ta mới có cơ hội bảo vệ những loài rùa núi vàng IIB và nhiều loài khác ngay từ gốc.
