Chuyến thăm mang ý nghĩa vượt khuôn khổ nghi thức
Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là dịp để hai nước chuyển cam kết chính trị thành hợp tác cụ thể, đồng thời định hình ưu tiên mới cho quan hệ song phương trong bối cảnh khu vực biến động. Từ ngày 8 đến 11/11/2026, ông Tô Lâm và Phu nhân cùng đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam thăm chính thức Nhật Bản theo lời mời của Nhà nước Nhật Bản. Đại sứ Ito Naoki khẳng định Tokyo hết sức coi trọng sự kiện và mong muốn phối hợp chặt chẽ để chuyến thăm đạt kết quả thực chất. Đây là chuyến thăm đầu tiên của một Tổng Bí thư Việt Nam tới Nhật Bản sau 11 năm, kể từ năm 2015. Thời điểm chuyến đi, ngay trong năm đầu nhiệm kỳ sau Đại hội XIV, cũng phát đi tín hiệu rõ ràng về mức độ ưu tiên Hà Nội dành cho quan hệ với Tokyo.
Chuyến thăm diễn ra sau chuyến công du Việt Nam hồi tháng 5/2026 của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae. Việc lãnh đạo hai nước thăm nhau trong cùng một năm tạo điều kiện thuận lợi để nối tiếp đối thoại cấp cao, nhưng giá trị của nhịp ngoại giao này sẽ được đo bằng những thỏa thuận có thể triển khai. Đại sứ Ito Naoki xem đây là cơ hội đưa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á và trên thế giới lên tầm cao mới. Nhận định ấy đặt ra kỳ vọng hợp lý: quan hệ Việt Nhật cần tiến từ đồng thuận chính trị sang các chương trình có đầu mối, tiến độ và lợi ích cụ thể cho cả hai bên.
Ba trụ cột hợp tác cần đi cùng hành động
Thông điệp của Tokyo tập trung vào ba hướng: phối hợp vì hòa bình, ổn định khu vực và thế giới; thúc đẩy an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng và đổi mới sáng tạo; mở rộng giao lưu nhân dân, văn hóa và hợp tác địa phương. Đây là một chương trình nghị sự có logic: môi trường an ninh ổn định tạo nền cho thương mại, còn kết nối xã hội giúp quan hệ bền hơn những chu kỳ ngoại giao. Trong bối cảnh trật tự quốc tế dựa trên luật lệ chịu nhiều sức ép, Việt Nam và Nhật Bản có lợi ích chung trong việc giữ nguyên tắc thượng tôn pháp luật và đóng góp cho ổn định khu vực. Hai bên cũng đang thúc đẩy hợp tác quốc phòng, an ninh qua trao đổi cấp cao và dự án cụ thể.
Ở trụ cột kinh tế, các ưu tiên được nêu gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khoáng sản quan trọng, an ninh lương thực và nông nghiệp. Những lĩnh vực này liên quan trực tiếp đến năng lực sản xuất, khả năng chống gián đoạn nguồn cung và chất lượng tăng trưởng dài hạn. Vì vậy, hợp tác Việt Nhật sẽ có sức nặng nếu các tuyên bố được chuyển thành nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực và dự án có khả năng mở rộng, thay vì dừng ở danh sách ngành ưu tiên. Trụ cột giao lưu cũng không nên bị xem là phần phụ: kết nối giữa người dân, trường đại học và địa phương tạo nền tảng xã hội cho những hợp tác công nghệ, kinh tế vốn cần nhiều năm để phát huy.
Công nghệ và nhân lực là phép thử về tính thực chất
Bán dẫn và trí tuệ nhân tạo cho thấy rõ nhất cơ hội chuyển định hướng thành năng lực. Hiện hai nước triển khai hợp tác giữa năm cặp trường đại học, gồm nghiên cứu chung và đào tạo nghiên cứu sinh Việt Nam tại Nhật Bản; nhân chuyến thăm, hai bên dự kiến công bố thêm sáu đề tài nghiên cứu chung. Nhật Bản đặt mục tiêu đào tạo tổng cộng 250 nhân lực Việt Nam trong lĩnh vực bán dẫn thông qua các chương trình tiến sĩ. Tokyo cũng cân nhắc mở rộng chương trình NEXUS, hiện tập trung vào nhân lực bán dẫn, sang đào tạo nhân lực AI. Những kế hoạch này đáng chú ý vì chúng không chỉ đưa công nghệ vào nghị trình mà còn đầu tư vào người có thể nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ tại Việt Nam.
Năng lượng là một hướng triển khai khác: trong khuôn khổ Sáng kiến Cộng đồng phát thải ròng bằng không châu Á, các doanh nghiệp Nhật Bản đang cân nhắc xây dựng nhà máy điện khí hóa lỏng tại Việt Nam. Đây mới là khả năng đang được xem xét, không phải dự án đã hoàn tất; bởi vậy, điều quan trọng là đánh giá kỹ tính phù hợp với mục tiêu chuyển đổi xanh và bảo đảm lợi ích dài hạn. Chuyến thăm có thể giúp làm rõ cách kết nối hợp tác năng lượng với đổi mới, an ninh kinh tế và mục tiêu giảm phát thải. Thành công không nằm ở số lĩnh vực được nêu, mà ở việc tạo được lộ trình khả thi, nguồn nhân lực phù hợp và cơ chế theo dõi tiến độ.
Lợi ích gần gũi với người dân và địa phương
Quan hệ cấp cao chỉ bền khi người dân cảm nhận được thay đổi trong cơ hội học tập, làm việc và đi lại. Theo thông tin Đại sứ Ito Naoki nêu, Nhật Bản chú trọng cải thiện môi trường làm việc và mở rộng cơ hội phát triển nghề nghiệp cho lao động Việt Nam. Từ tháng 4/2027, Nhật Bản dự kiến triển khai Chương trình việc làm phát triển kỹ năng, cho phép người lao động chuyển nơi làm việc theo nguyện vọng nếu đáp ứng điều kiện quy định. Đây là điểm có ý nghĩa thiết thực, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc người lao động được thông tin đầy đủ, được bảo vệ quyền lợi và tiếp cận quy trình minh bạch. Mở thêm đường bay thẳng cũng được kỳ vọng tạo thuận lợi cho giao lưu hai chiều.
Giao lưu nhân dân và hợp tác địa phương vì thế cần được đặt ngang hàng với những lĩnh vực chiến lược. Diễn đàn Hợp tác địa phương Việt Nam – Nhật Bản lần thứ ba dự kiến diễn ra tại Việt Nam vào năm 2027, tiếp nối hai kỳ tổ chức ở Quảng Ninh và Huế, với kỳ vọng mở rộng kết nối giữa các tỉnh, thành phố. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: địa phương có thể biến quan hệ đối tác thành hợp tác về đào tạo, văn hóa và phát triển phù hợp nhu cầu cụ thể. Chuyến thăm của ông Tô Lâm mở ra một cửa sổ chính trị thuận lợi; để đưa quan hệ Việt Nhật lên tầm cao mới, hai bên cần bước qua cánh cửa ấy bằng cam kết có thể kiểm chứng và lợi ích đến được với người dân.
