Giá trị tăng lên khi nông dân không làm riêng lẻ
Nâng giá trị nông sản là quá trình cải thiện chất lượng, tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh tiêu thụ để người làm ra sản phẩm giữ được phần giá trị lớn hơn. Ba cách làm ở Vi Thanh 1, Yên Bái và Bình Đức cho thấy không có một công thức chung, nhưng đều cần vượt khỏi tư duy chỉ chăm chăm tăng sản lượng. Tại Vi Thanh 1, Cần Thơ, địa phương đang chuyển từ sản xuất truyền thống sang phát triển hàng hóa gắn với chất lượng, thương hiệu và nhu cầu thị trường. Thay vì mở rộng diện tích trước rồi mới tìm người mua, xã ưu tiên vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất giữa nông dân trồng lúa, hợp tác xã và đơn vị thu mua. Hướng đi này có sức thuyết phục vì phân công rõ vai trò: nông dân sản xuất, hợp tác xã tổ chức và kết nối, còn đầu ra được tính đến từ sớm. Nếu thiếu một mắt xích, danh tiếng hay sản lượng đều khó chuyển thành thu nhập ổn định.
Hợp tác xã Kiên Thành có 273 thành viên, gồm 120 thành viên chính thức và 153 thành viên liên kết; diện tích lúa của hợp tác xã cùng các hộ liên kết vượt 300 ha. Trong vụ đông xuân 2025–2026, đơn vị dự kiến canh tác 50 ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, năng suất gần 8 tấn/ha.
Trồng bưởi ghép: cải tiến kỹ thuật để san mùa thu hoạch
Ở Yên Bái, bài toán không phải thiếu cây hay thiếu kinh nghiệm, mà là quá nhiều bưởi cùng chín vào một thời điểm. Sau nhiều năm chỉ trồng bưởi Diễn, ông Nguyễn Văn Lập nhận ra việc dồn thu hoạch vào dịp Tết khiến nhà vườn đối mặt với nguy cơ dư cung, giảm giá và chất lượng trái thất thường khi thời tiết biến động. Từ khoảng năm 2014, ông bắt đầu ghép 80 cây bưởi Tam Vân lên gốc cũ, thay vì chặt bỏ những cây Diễn trưởng thành để trồng lại. Mô hình trồng bưởi ghép sau đó bổ sung nhiều giống, trong đó có bưởi Thọ, Phúc Trạch và Đào Đường. Trên khoảng 7.200 m², vườn hiện có chừng 300 cây với hơn 10 giống, tạo chuỗi thu hoạch nối tiếp từ giữa năm đến Tết. Cách làm này cho thấy cải tiến kỹ thuật có thể xử lý trực tiếp rủi ro thị trường: sản phẩm ra đều trong nhiều tháng giúp giảm áp lực bán dồn mùa cao điểm và duy trì nguồn thu ổn định.
Trái bưởi Tam Vân của gia đình ông Lập được công nhận OCOP 3 sao; mô hình 300 cây ghép, cải tạo đạt doanh thu bình quân 350–400 triệu đồng mỗi năm. Gia đình đang hoàn thiện hồ sơ để đánh giá lại sản phẩm.
OCOP chỉ tạo đà khi đi cùng chế biến và thị trường
Tại Bình Đức, Tây Ninh, các mô hình OCOP nằm trong một chuyển đổi rộng hơn của kinh tế nông thôn: từ phụ thuộc vào mía, lò đường và việc làm thời vụ sang đa dạng cây trồng, vật nuôi và sản phẩm có thương hiệu. Ông Lê Văn Dương là một trong những nông dân tiên phong thử các hướng sản xuất mới, từ thanh long ruột đỏ đến mít và nuôi chim yến. Khi thị trường thanh long biến động, giá giảm sau khoảng 10 năm canh tác, ông chuyển sang trồng mít. Bài học đáng chú ý không phải cứ đổi cây là thành công, mà là khả năng quan sát thị trường, thử nghiệm và điều chỉnh. Khi thanh long ruột đỏ thuận lợi, giá tại vườn từng đạt 60.000–70.000 đồng/kg, với 3–5 vụ thu hoạch mỗi năm. Về sau, gia đình không dừng ở bán nguyên liệu: sản phẩm yến được làm sạch, chế biến và bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Yến tinh chế Bảy Dương được công nhận OCOP 3 sao năm 2025. OCOP có ích nhất khi chứng nhận đi kèm chất lượng thực, chế biến phù hợp và kênh bán có thể tiếp cận khách hàng.
Sự thay đổi ở Bình Đức hiện rõ qua vườn cây, cơ sở nuôi yến và đường làng được bê tông hóa; đó là kết quả của việc người dân dám đổi cách sản xuất, xây dựng thương hiệu và chia sẻ kinh nghiệm. Ông Dương còn hỗ trợ kỹ thuật cho những hộ muốn đầu tư nuôi yến.
Từ chứng nhận đến đầu ra: mắt xích còn phải nối dài
Ba địa phương cho thấy ba phần bổ trợ nhau: Vi Thanh 1 tổ chức nông dân thành vùng nguyên liệu và chuỗi cung ứng; Yên Bái dùng kỹ thuật ghép để phân tán thời điểm thu hoạch; Bình Đức kết hợp đổi mô hình sản xuất với chế biến, thương hiệu và sản phẩm OCOP. Không cách nào thay thế được hai cách còn lại. Kỹ thuật tốt mà không có tổ chức tiêu thụ vẫn có thể gặp cảnh được mùa mất giá; chứng nhận OCOP cũng khó duy trì sức mua nếu sản phẩm không bảo đảm chất lượng và thiếu đường đến khách hàng. Vi Thanh 1 đang gắn sản phẩm OCOP với mã QR truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ đưa hàng lên sàn thương mại điện tử của thành phố. Xã có 10 sản phẩm OCOP, trong đó 2 sản phẩm còn hạn chứng nhận, 4 sản phẩm đã hết hạn và 4 sản phẩm sẽ hết hạn trong năm 2026. Thực trạng ấy nhấn mạnh rằng công nhận chỉ là bước đầu: hợp tác xã cần đủ năng lực quản lý, tìm đối tác thu mua và tổ chức sản xuất vừa sức thị trường. Địa phương đặt mục tiêu nâng hạng một số sản phẩm và xem xét phát triển thêm sản phẩm có tiềm năng.
Muốn nâng giá trị nông sản bền vững, địa phương cần coi tổ chức sản xuất và cải tiến kỹ thuật là một gói thống nhất: làm đúng giống, đúng quy trình, truy xuất được nguồn gốc, có người đứng ra tập hợp sản lượng và có kênh bán rõ ràng. Vi Thanh 1 cho thấy vai trò của hợp tác xã và kết nối phân phối; vườn bưởi Yên Bái chứng minh giá trị của việc điều chỉnh mùa vụ; còn Bình Đức cho thấy nông dân có thể tạo thêm giá trị bằng chế biến và xây dựng sản phẩm mang thương hiệu. Kết luận không nằm ở việc chọn OCOP hay kỹ thuật làm trọng tâm, mà ở khả năng nối chúng thành một chuỗi có đầu ra. Khi đó, nông sản địa phương mới bớt phụ thuộc vào may rủi của vụ mùa.
