Béo phì: không chỉ là chuyện số cân mà là câu chuyện trái tim
Béo phì là tình trạng tích tụ mô mỡ dư thừa trong cơ thể làm rối loạn chuyển hóa, tăng gánh nặng cho tim mạch và âm thầm đẩy người bệnh tới nguy cơ biến cố tim mạch nghiêm trọng, vượt xa khái niệm “mập vì ăn nhiều” hay vấn đề thẩm mỹ đơn thuần. Điều khiến tôi khó chấp nhận là ở phòng khám, chúng ta vẫn nói về béo phì như vài con số trên cân nặng, trong khi trái tim mới là cơ quan phải trả giá đắt nhất. Hội Tim mạch học Việt Nam đã nhấn mạnh điều trị béo phì không còn là cuộc chạy đua “giảm bao nhiêu kg” mà là chiến lược hạ nguy cơ tim mạch, cải thiện chức năng cơ thể và chất lượng sống. Nếu tiếp tục coi béo phì là chuyện ngoại hình, chúng ta đang bỏ mặc một yếu tố nguy cơ tim mạch quan trọng mà “ít khi để ý tới”.
Cơ chế tàn phá của béo phì lên tim mạch: kẻ giấu mặt khó bỏ qua
Mô mỡ dư thừa không nằm im dưới da để “xấu xí” cho vui; nó là một cơ quan nội tiết hoạt động quá mức, tác động lên chuyển hóa, huyết áp, tình trạng viêm, chức năng nội mô và cấu trúc tim. Khi thừa cân, béo phì, các yếu tố nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu, bệnh thận mạn, gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, ngưng thở khi ngủ đều nặng lên, đồng thời béo phì trực tiếp góp phần gây bệnh tim mạch. Các bệnh lý kéo theo là bệnh tim mạch do xơ vữa, suy tim, rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch và một số bệnh van tim. Nói cách khác, hễ mỡ tăng thì tim phải trả công bằng những cơn đau ngực, khó thở, nhập viện vì suy tim. Theo số liệu chuyên gia, bệnh lý tim mạch chiếm khoảng 33% tổng số ca tử vong, trong đó 60% liên quan trực tiếp động mạch vành.
Điều trị béo phì: mục tiêu là giảm nguy cơ tim mạch, không phải ép cân
Tôi cho rằng cách tiếp cận béo phì kiểu “giảm càng nhiều kg càng tốt” đã lỗi thời và nguy hiểm. Theo Hội Tim mạch học Việt Nam, điều trị béo phì phải hướng tới giảm lượng mỡ dư thừa, cải thiện chức năng cơ quan, kiểm soát bệnh đồng mắc, nâng cao khả năng vận động và chất lượng sống, đồng thời giảm nguy cơ biến cố tim mạch. Đó là định nghĩa đúng của giảm cân an toàn: không hủy hoại cơ thể để đổi vài con số trên cân. Giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể đã có thể cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch; từ mức 10% trở lên, lợi ích trong kiểm soát biến chứng và kết cục tim mạch rõ hơn, và một số người có thể cần mục tiêu 15%. Điều quan trọng là mục tiêu phải cá thể hóa theo mức độ béo phì, bệnh đồng mắc, tình trạng tim mạch và nguy cơ từng người, thay vì một “chuẩn” chung vô cảm.
Quản lý cân nặng: cánh cửa để ngăn biến cố tim mạch
Nếu coi giảm cân chỉ để mặc đẹp, bạn đã bỏ lỡ giá trị lớn nhất của quản lý cân nặng: đó là cánh cửa để giảm nguy cơ tim mạch và phòng những biến cố nặng như nhồi máu cơ tim, suy tim. Béo phì làm tăng nhu cầu chuyển hóa khiến hệ tim mạch phải hoạt động nhiều hơn, đồng thời đẩy nguy cơ xơ vữa động mạch và suy tim do thiếu máu cơ tim. Ở người đã suy tim, béo phì gắn với chất lượng sống kém, triệu chứng nhiều hơn, khả năng gắng sức thấp và nguy cơ nhập viện cao. Khi người bệnh giảm được từ 5–10% cân nặng dưới sự theo dõi y khoa, họ không chỉ nhẹ người mà còn nhẹ gánh huyết áp, đường huyết, mỡ máu – những “kẻ đồng phạm” của béo phì bệnh tim. Phòng ngừa biến cố tim mạch bắt đầu từ quyết định không để mỡ thừa tiếp tục chỉ huy trái tim.
Điều trị toàn diện và an toàn: từ lối sống tới thuốc, phẫu thuật
Điều tôi thấy đáng lo là nhiều người lao vào thuốc giảm cân như giải pháp thần tốc, bỏ qua việc khám tim mạch và bệnh đồng mắc. Can thiệp lối sống vẫn là nền tảng: ăn uống lành mạnh, tăng vận động, ngủ đủ và kiểm soát stress – những yếu tố nguy cơ mới nổi cũng làm gia tăng nguy cơ tim mạch. Khi lối sống không đủ, các liệu pháp incretin như thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 hoặc thuốc tác động đồng thời lên GIP/GLP-1 đang mở thêm lựa chọn điều trị. Phẫu thuật chuyển hóa – giảm cân có thể được cân nhắc ở người béo phì khi các phương pháp không phẫu thuật không hiệu quả. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc giảm cân; lựa chọn thuốc phải dựa trên tình trạng sức khỏe, bệnh tim mạch và bệnh đồng mắc, dưới chỉ định và theo dõi của bác sĩ. Béo phì bệnh tim không thể giải quyết bằng mẹo vặt hay toa thuốc mua theo lời quảng cáo.
