Béo phì: từ “vấn đề ngoại hình” đến bệnh mạn tính đa hệ thống
Béo phì là một bệnh mạn tính, đa hệ thống, có xu hướng tái phát, trong đó mô mỡ dư thừa hoạt động như một cơ quan nội tiết – miễn dịch tác động tới chuyển hóa, huyết áp, tình trạng viêm, chức năng nội mô và cấu trúc tim, làm gia tăng nguy cơ tim mạch chứ không chỉ ảnh hưởng tới ngoại hình hay cân nặng.
Điểm mạnh của “Đồng thuận về Béo phì và Bệnh tim mạch” mà Hội Tim mạch học Việt Nam vừa công bố tại Đại hội Tim mạch Toàn quốc lần thứ 20 là dám nói thẳng: béo phì không phải là thiếu ý chí, mà là một bệnh lý béo phì bệnh tim mạch cần điều trị bài bản. Cách nhìn xã hội vẫn thường quy trách nhiệm cho cá nhân, trong khi khoa học cho thấy mô mỡ là cơ quan bệnh lý, liên quan đến nguy cơ tim mạch, tim – thận – chuyển hóa. Khi gần một nửa người trưởng thành trên thế giới đã thừa cân hoặc béo phì vào năm 2022 và có thể chạm ngưỡng 50% vào năm 2030 nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, không thể tiếp tục xem đây là chuyện “tự điều chỉnh được”.
Mô mỡ bệnh lý: vì sao béo phì đẩy cao nguy cơ tim mạch
Quan điểm coi béo phì là bệnh tim mạch bắt đầu từ việc hiểu mô mỡ không còn là “kho dự trữ năng lượng” vô hại. Mô mỡ dư thừa tiết ra hàng loạt chất gây viêm, rối loạn chuyển hóa và làm tổn thương nội mô mạch máu, dẫn tới xơ vữa, thay đổi cấu trúc tim và tăng nguy cơ tim mạch. Thừa cân, béo phì vừa làm nặng các yếu tố nguy cơ quen thuộc như tăng huyết áp, đái tháo đường típ 2, rối loạn lipid máu, bệnh thận mạn, gan nhiễm mỡ chuyển hóa và ngưng thở khi ngủ, vừa trực tiếp góp phần gây xơ vữa động mạch, suy tim, rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch và một số bệnh van tim.
Mối liên hệ giữa béo phì và suy tim là ví dụ rõ nhất: mô mỡ dư thừa làm tăng nhu cầu lên hệ tim mạch, tăng tốc độ chuyển hóa và thúc đẩy bệnh động mạch vành do xơ vữa, từ đó dẫn đến suy tim do thiếu máu cục bộ. Ở người đã suy tim, béo phì liên quan với chất lượng cuộc sống kém hơn, nhiều triệu chứng hơn, khả năng gắng sức thấp hơn và nhập viện vì suy tim thường xuyên hơn. Kiểu hình suy tim phân suất tống máu bảo tồn cũng thường gặp ở người béo phì, nghĩa là béo phì vừa là nguyên nhân, vừa là yếu tố làm bệnh trở nên khó kiểm soát.
Đồng thuận tim mạch mới: chuyển trọng tâm từ giảm cân sang phòng chống bệnh tim mạch
Điểm gây tranh luận nhưng cần thiết của đồng thuận mới là tuyên bố: mục tiêu điều trị béo phì không còn dừng ở “giảm bao nhiêu kilogram”, mà là giảm nguy cơ tim mạch và cải thiện sức khỏe tổng thể. Tài liệu đồng thuận được xây dựng trên sự thống nhất của các chuyên gia tim mạch và các lĩnh vực liên quan, nhằm đưa ra khuyến nghị dựa trên bằng chứng khoa học về phòng chống bệnh tim mạch và quản lý béo phì bệnh tim mạch. Quản lý béo phì cần được xem là một phần trong chiến lược phòng chống bệnh tim mạch, thay cho cách tiếp cận rời rạc giữa giảm cân, tăng huyết áp đái tháo đường và rối loạn lipid máu.
Một thông điệp đáng trích dẫn là: “Giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể có thể giúp cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch; mức giảm từ 10% trở lên có thể hỗ trợ kiểm soát biến chứng và cải thiện kết cục tim mạch; một số trường hợp cần mục tiêu giảm từ 15% trở lên”. Nghĩa là câu hỏi không còn là “giảm được bao nhiêu cân”, mà là “giảm được bao nhiêu nguy cơ biến cố tim mạch, cải thiện được bao nhiêu chất lượng sống”. Điều trị hướng tới giảm lượng mô mỡ dư thừa, cải thiện chức năng cơ quan, kiểm soát bệnh đồng mắc, giảm nguy cơ biến cố tim mạch, đồng thời cải thiện triệu chứng, khả năng vận động và chất lượng cuộc sống.
Quản lý béo phì toàn diện, cá thể hóa: không thể còn kiểu chương trình giảm cân chung chung
Đồng thuận mới phản đối cách tiếp cận một chiều chỉ dựa vào BMI hoặc con số trên cân. GS.TS.BS Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh không đánh giá béo phì chỉ bằng BMI hay số kilogram cần giảm; cần kết hợp vòng eo, phân bố mỡ, thành phần cơ thể, bệnh đồng mắc và tổn thương cơ quan đích để xác định đầy đủ mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng các chương trình ăn kiêng, tập luyện “mặc định cho mọi người” đang bỏ sót rất nhiều nguy cơ tim – thận – chuyển hóa. Thừa cân kèm tăng huyết áp đái tháo đường sẽ khác với thừa cân kèm gan nhiễm mỡ hay suy tim, và vì thế mục tiêu điều trị cũng phải khác nhau.
Các chuyên gia tim mạch yêu cầu điều trị béo phì được thực hiện lâu dài, đa mô thức và cá thể hóa, thay vì các chiến dịch giảm cân ngắn hạn rồi bỏ dở. Thay đổi lối sống là nền tảng, nhưng với người béo phì lâm sàng hoặc có bệnh tim mạch đi kèm, thuốc điều trị béo phì và các liệu pháp incretin như GLP-1 RA, GIP/GLP-1 RA có thể được cân nhắc theo chỉ định; phẫu thuật chuyển hóa – giảm cân là lựa chọn cho những trường hợp béo phì nặng và có bệnh đồng mắc phù hợp. Việc lựa chọn phương pháp phải dựa trên mức độ béo phì, bệnh đồng mắc và mục tiêu điều trị, ưu tiên những liệu pháp đã có bằng chứng lợi ích tim mạch, và tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm cân theo giới thiệu truyền miệng.
Vì sao phải hành động ngay: gánh nặng béo phì và định hướng cho người dân
Béo phì không còn là vấn đề của một nhóm nhỏ. Gần 48% người trưởng thành trên toàn cầu đã sống chung với thừa cân hoặc béo phì năm 2022, và nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, con số này có thể lên khoảng 50% vào năm 2030. Tại Việt Nam, tỷ lệ béo phì ở người trưởng thành 18–69 tuổi (BMI ≥25 kg/m²) là 19,5% vào năm 2021, nhưng điều đáng lo hơn là tốc độ tăng trung bình khoảng 3,8% mỗi năm giai đoạn 2000–2016 và dự báo tiếp tục tăng khoảng 4,0% mỗi năm giai đoạn 2020–2035. Việt Nam thuộc nhóm quốc gia gia tăng thừa cân, béo phì nhanh nhất thế giới, cho thấy một chuyển đổi dịch tễ dinh dưỡng mạnh mẽ đang diễn ra.
Đáng báo động hơn, thừa cân và béo phì ở trẻ 5–19 tuổi tăng trung bình 7,9% mỗi năm giai đoạn 2010–2025; đến năm 2025, khoảng 4,8 triệu trẻ em và thanh thiếu niên sống chung với thừa cân hoặc béo phì. Nếu không quản lý béo phì toàn diện ngay từ hiện tại, thế hệ trẻ sẽ bước vào tuổi trưởng thành với gánh nặng nguy cơ tim mạch, tăng huyết áp đái tháo đường, gan nhiễm mỡ và suy tim từ rất sớm. Thông điệp cần gửi tới mỗi gia đình không phải là “giảm cân cho đẹp”, mà là “quản lý béo phì để phòng chống bệnh tim mạch, bảo vệ chất lượng sống lâu dài”. Việc coi béo phì là bệnh mạn tính, yêu cầu điều trị chủ động và theo dõi lâu dài, là bước thay đổi nhận thức mà hệ thống y tế, truyền thông và từng cá nhân đều phải chấp nhận nếu muốn giảm gánh nặng bệnh tim mạch trong tương lai.
