Làm bài trong vài giây: mặt tối của sự tiện lợi
AI trong giáo dục là việc học sinh, sinh viên sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo như ChatGPT để tìm thông tin, giải bài tập, viết báo cáo và hỗ trợ quá trình học, nhưng nếu chỉ sao chép câu trả sẵn mà không tự suy nghĩ, kiểm chứng và chịu trách nhiệm về nội dung, công cụ này có thể làm suy giảm tư duy độc lập học sinh, khiến thành tích ngắn hạn không chuyển hóa thành năng lực thực thụ. Thực tế, nhiều giáo viên chứng kiến cảnh học sinh chỉ mất vài giây dùng AI để tra cứu xong một đề toán hay viết một bài văn mẫu, trong khi thầy cô phải mất hàng giờ soạn giáo án. Thành tích “nhanh – gọn – đẹp” này tạo cảm giác tiến bộ, nhưng lại khiến người học dễ nhảy cóc khỏi quá trình suy nghĩ, thử sai và rèn luyện bộ não. Khi ChatGPT học sinh trở thành con đường tắt mặc định, câu hỏi cần đặt ra không phải “AI có nguy hiểm không?” mà là “chúng ta đang đánh đổi điều gì để lấy sự tiện lợi đó?”.
Nỗi bất an của giáo viên và nguy cơ phụ thuộc AI học tập
Tâm lý e ngại học sinh sẽ tìm đến ChatGPT, Gemini hay các phần mềm thông minh thay vì tìm đến thầy cô đang lan rộng tại nhiều nhà trường. Đây không chỉ là nỗi lo bị “cướp việc”, mà là cảm giác bất lực khi công sức thiết kế bài giảng bị thay thế bằng vài câu lệnh trên màn hình. Trong dòng chảy AI trong giáo dục, nếu học sinh quen với việc để máy trả lời mọi thứ, thầy cô khó duy trì vai trò người dẫn đường về tư duy. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng AI sinh ra không phải để thay thế trái tim, trí tuệ và sự thấu hiểu tâm lý của người thầy. Nhưng khi người học phụ thuộc AI học tập, chỉ vài giây, vài câu hỏi là đã có “người” xử lý thay, họ không cần học, không cần trải nghiệm, và như vậy thì không thể tự trưởng thành. Bộ não cần được rèn luyện thông qua suy nghĩ và học tập, chứ không phải được nuông chiều bằng đáp án sẵn.
Thành tích ảo: khi sản phẩm đẹp không đồng nghĩa với năng lực
Một sản phẩm ấn tượng chưa chắc có nghĩa là người học đã lớn lên, giỏi hơn, trưởng thành hơn. Câu chuyện sinh viên dùng AI tạo bài báo cáo đúng yêu cầu, trình bày đẹp, lập luận thuyết phục nhưng không giải thích được dữ liệu và kết luận khi giảng viên hỏi sâu cho thấy ranh giới giữa hỗ trợ và học thay đang bị xóa nhòa. Sản phẩm tốt nhờ AI chưa đủ để chứng minh năng lực; điều quan trọng là sinh viên phải hiểu, giải thích và chịu trách nhiệm về những gì mình làm ra. Khi tư duy độc lập học sinh bị thay thế bằng việc tin mọi kết quả AI đưa ra là chân lý, nguy cơ suy giảm khả năng học là rất rõ. Nhiều người hỏi cùng một câu nhưng nhận được đáp án khác nhau, vì AI hoạt động theo xác suất, câu trả lời mang tính ngẫu nhiên và đôi khi đúng một cách tình cờ. Nếu người học không có thói quen kiểm chứng, phản biện và diễn đạt lại bằng ngôn ngữ của chính mình, thành tích sẽ chỉ là lớp sơn bóng trên nền năng lực rỗng.
Vì sao học sinh dễ chọn con đường tắt của AI?
Đổ hết trách nhiệm cho học sinh, sinh viên là cách nhìn đơn giản và thiếu công bằng. Việc phụ thuộc AI học tập là tổng hòa của nhiều nguyên nhân: yêu cầu môn học phức tạp, khối lượng nhiều, người học chưa được trang bị kỹ năng tự học và kỹ năng dùng AI, cộng với áp lực từ bạn bè đồng trang lứa và điểm số. Khi bài tập vẫn chủ yếu đánh giá sản phẩm cuối cùng, không chú trọng quá trình, việc dùng AI để làm cho xong là lựa chọn dễ hiểu. Trong thời đại AI phát triển như hơi thở, nếu giảng viên không giỏi, không nâng cấp, thì khó đồng hành cùng sinh viên. Nhà trường và thầy cô cũng chịu trách nhiệm khi chưa có quy định minh bạch về việc sử dụng AI, chưa phân biệt rõ đâu là hỗ trợ hợp lệ, đâu là gian lận. Theo một chuyên gia, sử dụng AI không đồng nghĩa với vi phạm; điều quan trọng là sinh viên phải tuân thủ quy định của giảng viên và nhà trường, và phân biệt giữa việc dùng AI như công cụ hỗ trợ với việc để AI học thay mình.
Không cấm AI, nhưng phải bảo vệ tư duy độc lập
Cấm tuyệt đối AI trong giáo dục là đi ngược xu thế, nhưng thả nổi lại là cách nhanh nhất làm mòn tư duy độc lập học sinh. Các chuyên gia cho rằng cần có nhiều chương trình dành cho thầy cô để xây dựng giáo án, đề thi và cách đánh giá đúng năng lực, qua đó sinh viên không thể có tư duy làm đại, làm cho có. Đánh giá cần chú trọng cả kết quả lẫn quá trình; chỉ cần một đến hai câu hỏi vấn đáp phù hợp, giảng viên có thể nhận biết sinh viên có hiểu bản chất và quy trình thực hiện hay không. Trong học tập, cần có lộ trình, quy trình và tính phản biện cá nhân. Người xem AI là trợ lý để học hỏi, kiểm chứng kiến thức sẽ tiến bộ nhanh; người coi mọi kết quả AI đưa ra là chân lý mà không suy nghĩ sẽ dễ tụt hậu. AI có thể khuếch đại khả năng của con người, nhưng chỉ khi người học giữ được quyền đặt câu hỏi, quyền nghi ngờ và quyền tự diễn đạt. Nếu chúng ta không chủ động thiết kế cách dùng AI, chính AI sẽ âm thầm thiết kế lại bộ não của thế hệ trẻ.
