Chăm sóc sức khỏe tại nhà: bước ngoặt để người yếu thế tiếp cận y tế
Chăm sóc sức khỏe tại nhà là mô hình đưa dịch vụ y tế cộng đồng cùng bác sĩ, điều dưỡng, trang thiết bị và quản lý hồ sơ bệnh án đến tận nơi sinh sống của người dân, đặc biệt là người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm yếu thế, giúp họ được khám, điều trị, tư vấn và theo dõi sức khỏe mà không phải di chuyển đến bệnh viện hay cơ sở khám chữa bệnh, qua đó thu hẹp khoảng cách tiếp cận y tế, giảm gánh nặng cho gia đình và hệ thống y tế công. Điều đáng nói là mô hình này không còn nằm trên giấy mà đã hiện diện rõ ở nhiều đô thị lớn. Tại một phường ở Thành phố Hồ Chí Minh, ba đội chăm sóc sức khỏe tại nhà được thành lập để đến thẳng nhà người cao tuổi, người yếu thế và những trường hợp không thể đến các điểm khám tập trung. Điều này đặt câu hỏi: nếu chúng ta đã chứng minh được hiệu quả, vì sao vẫn để mô hình vận hành chật vật trong khoảng trống pháp lý?
Các địa phương đang “mang bệnh viện về nhà” cho người yếu thế
Hai trung tâm lớn đã chọn con đường đưa dịch vụ y tế cộng đồng đến gần nhất với cuộc sống thường ngày của người yếu thế. Tại Hà Nội, mô hình phát hiện sớm, can thiệp sớm, quản lý và phục hồi chức năng cho các đối tượng yếu thế dựa vào gia đình và cộng đồng được thí điểm ở năm xã, phường gồm Xuân Mai, Khương Đình, Tây Mỗ, Phúc Thịnh và Ba Vì. Trạm y tế là hạt nhân: rà soát, sàng lọc, lập hồ sơ quản lý sức khỏe, lên kế hoạch can thiệp và phối hợp chuyển tuyến khi cần, dùng tối đa nguồn lực sẵn có thay vì lập thêm bộ máy. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, Sở Y tế triển khai chương trình chăm sóc sức khỏe toàn diện cho gần 8.000 người tại 19 trung tâm bảo trợ, phân công 16 bệnh viện khám, chữa bệnh tại chỗ cho người cao tuổi, người khuyết tật và người bệnh mạn tính. Thay vì đưa bệnh nhân đến bệnh viện, bệnh viện được đưa đến nơi họ đang sống. Đây là một lựa chọn mang tính chính sách: xem người yếu thế là trung tâm của thiết kế dịch vụ, chứ không phải là đối tượng phải “tự xoay xở” để đến được với hệ thống.
Minh Phụng: ví dụ sống động cho lợi ích của chăm sóc tại nhà
Phường Minh Phụng cho thấy mô hình chăm sóc sức khỏe tại nhà không chỉ mang tính nhân văn mà còn rất thực tế. Từ ngày 20/7/2026, trạm y tế phường triển khai ba đội chăm sóc sức khỏe tại nhà cho người cao tuổi, người yếu thế và những người không thể đến điểm khám tập trung. Các đội này đo huyết áp, lấy mẫu xét nghiệm, khai thác tiền sử bệnh, tư vấn dùng thuốc và khám chuyên sâu khi cần, đồng thời kết nối với các cơ sở khám chữa bệnh phù hợp khi phát hiện bất thường. Đáng chú ý hơn, đến đầu tháng 8/2026, 2.425 người cao tuổi và người yếu thế đã được chăm sóc y tế tại nhà và lập hồ sơ theo dõi sức khỏe, tổng số người được khám sức khỏe định kỳ trên địa bàn phường đạt 11.129 trường hợp. Đây là những con số có sức nặng: nghĩa là hàng nghìn trường hợp người cao tuổi khám sức khỏe đã diễn ra mà không bị cản trở bởi chuyện đi lại, chờ đợi. Việc số hóa dữ liệu sức khỏe lên hệ thống quản lý sức khỏe cộng đồng giúp quản lý bệnh mạn tính và chăm sóc liên tục theo vòng đời. Nếu muốn chuyển đổi số y tế “lấy người dân làm trung tâm”, thì Minh Phụng đang làm điều đó một cách cụ thể chứ không bằng khẩu hiệu.
Thể chế chưa theo kịp: chương trình tốt có nguy cơ bị chặn đứng
Trong khi thực tế chứng minh chăm sóc sức khỏe tại nhà giúp người già neo đơn, trẻ em khuyết tật, người bệnh mạn tính được chăm sóc tốt hơn, thì hệ thống luật và chính sách lại tỏ ra lạc hậu trước nhu cầu mới. Mô hình đội khám, chữa bệnh lưu động tới các trung tâm bảo trợ xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh được đánh giá cao, nhưng lại đứng trước nguy cơ phải dừng triển khai chỉ vì vướng cơ chế thanh toán bảo hiểm y tế. Bảo hiểm xã hội Việt Nam cho rằng, với các quy định hiện hành của Luật Bảo hiểm y tế và Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15, chưa có cơ sở pháp lý để thanh toán từ quỹ bảo hiểm y tế cho các trường hợp khám, chữa bệnh lưu động tại trung tâm bảo trợ xã hội. Cách hiểu luật này đặt gánh nặng lên vai người yếu thế: nếu dịch vụ không diễn ra trong “không gian chuẩn” của bệnh viện hay phòng khám cố định, thì dù chất lượng y tế như nhau, họ không được bảo đảm quyền lợi về tài chính. Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã phải kiến nghị Bộ Y tế, Bộ Tài chính và Bảo hiểm xã hội Việt Nam tháo gỡ vướng mắc để bảo đảm quyền lợi cho người yếu thế. Hệ thống pháp lý đang trở thành “điểm nghẽn” lớn nhất của các mô hình nhân văn.
Muốn không ai bị bỏ lại phía sau, phải sửa luật theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm
Các mô hình đang vận hành từ Hà Nội đến Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy một điều rõ ràng: chăm sóc sức khỏe tại nhà không phải chuyện “từ thiện”, mà là hạ tầng an sinh xã hội cần được luật hóa bài bản. Khi người yếu thế tiếp cận y tế thuận lợi hơn, gánh nặng lên bệnh viện tuyến trên được giảm, chất lượng cuộc sống tăng và chi phí xã hội dài hạn cũng được tiết kiệm. Thế nhưng, nếu cơ chế tài chính bền vững cho dịch vụ phục hồi chức năng tại nhà và cơ chế chi trả bảo hiểm y tế cho chăm sóc tại cộng đồng vẫn bị bỏ ngỏ, thì những mô hình tiên phong rất dễ trở thành thử nghiệm ngắn hạn. Thông điệp “không để ai bị bỏ lại phía sau” sẽ vô nghĩa nếu luật và chính sách tiếp tục ưu tiên mô hình bệnh viện cố định hơn là dịch vụ y tế cộng đồng linh hoạt. Cần sớm điều chỉnh khung pháp lý theo hướng: thừa nhận khám chữa bệnh lưu động là một hình thức chính thức, có tiêu chuẩn chuyên môn và được quỹ bảo hiểm y tế chi trả. Khi đó, các đội chăm sóc sức khỏe tại nhà không còn phải “lách luật” để tồn tại, mà trở thành phần bình thường của hệ thống, giúp người cao tuổi, người khuyết tật và mọi nhóm yếu thế tiếp cận y tế như một quyền được bảo đảm, chứ không phải một may mắn tình cờ.
