Lừa đảo bằng AI đánh vào cảm xúc trước khi đánh vào túi tiền
Lừa đảo bằng AI là thủ đoạn dùng trí tuệ nhân tạo để tạo âm thanh, hình ảnh hoặc video giả, rồi kết hợp dữ liệu cá nhân và áp lực tâm lý nhằm khiến nạn nhân tin một tình huống bịa đặt là thật. Công cụ làm giả giọng nói và hình ảnh ngày càng phổ biến, khiến việc nhận ra nội dung giả chỉ bằng tai nghe hay mắt nhìn trở nên khó khăn hơn. Kẻ gian có thể khai thác hình ảnh, video và giọng nói được công khai để giả làm người thân hoặc người có uy tín. Khi nội dung giả được đặt trong một câu chuyện khẩn cấp, mối nguy không còn là công nghệ xa lạ mà là phản ứng vội vàng của chính người nhận. Đây là lý do cần nhìn lừa đảo công nghệ cao như một cuộc tấn công vào niềm tin và cảm xúc, không chỉ là trò đánh lừa kỹ thuật số.
Tại lễ công bố Dự án truyền thông cộng đồng CyberZ 2026 diễn ra sáng 29/10 tại Trường Đại học Điện lực ở Hà Nội, Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng thuộc Bộ Công an, cảnh báo tội phạm có thể kết hợp giả mạo hình ảnh, giọng nói với thao túng tâm lý để lợi dụng tình cảm và nỗi sợ của con người. Điểm nguy hiểm nằm ở sự phối hợp ấy: một giọng nói nghe quen thuộc, vài chi tiết riêng tư và lời thúc giục phải hành động ngay có thể khiến nạn nhân bỏ qua những nghi ngờ vốn có.
Thành thạo thiết bị không có nghĩa là miễn nhiễm
Người trẻ quen dùng mạng xã hội và điện thoại thường được xem là có lợi thế trước các rủi ro trực tuyến. Nhưng thao tác nhanh trên thiết bị không đồng nghĩa với khả năng nhận diện lừa đảo, nhất là khi kịch bản được cá nhân hóa từ dữ liệu đời tư. Đại diện Cục An ninh mạng lưu ý rằng việc sử dụng thành thạo nền tảng số không bảo đảm sinh viên nhận ra những màn dẫn dụ tinh vi. Khoảng cách giữa kỹ năng sử dụng và năng lực tự bảo vệ chính là điểm yếu mà kẻ gian khai thác.
Trong các vụ việc được gọi là “bắt cóc online”, nạn nhân có thể bị đe dọa, thúc ép cắt liên lạc với gia đình hoặc làm theo chỉ dẫn. Khi kẻ gian dùng công nghệ Deepfake để tái tạo giọng nói, khuôn mặt người thân rồi ghép chúng với dữ liệu riêng tư nhằm dựng một tình huống nguy cấp, nạn nhân dễ hoảng loạn và nghe theo. Thủ đoạn này hiệu quả không phải vì người trẻ thiếu hiểu biết về công nghệ, mà vì nỗi sợ và cảm giác cấp bách làm suy yếu khả năng kiểm tra. Càng tin rằng mình biết cách dùng thiết bị, người dùng càng cần nhớ rằng sự tự tin ấy không thay thế được quy trình xác minh.
Dừng lại, xác minh bằng một kênh khác
Cách phòng vệ thiết thực nhất không phải là cố phán đoán một giọng nói có thật hay không, mà là không để người gọi kiểm soát nhịp độ và kênh xác minh. Khi có yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin nhạy cảm, hãy dừng lại và gọi lại vào số điện thoại hay kênh liên lạc đã biết từ trước. Nếu người gọi đòi giữ bí mật, cắt liên lạc với gia đình hoặc làm ngay, đó là lý do để tăng cảnh giác chứ không phải để làm theo.
Người trẻ cũng nên kiểm chứng thông tin qua nhiều kênh độc lập trước khi phản hồi, bảo vệ dữ liệu cá nhân và báo cơ quan chức năng khi thấy dấu hiệu bất thường. Những bước này giúp giảm cơ hội để một hình ảnh giả mạo hay cuộc gọi giả giọng nói biến thành quyết định gây hại. Không nên dùng lượt thích hay nhiều bình luận giống nhau làm bằng chứng rằng một nội dung là thật; cần xem xét nguồn và xác minh riêng.
Từ cảnh báo sang thực hành nhận diện
Cảnh báo chỉ có tác dụng hạn chế nếu người nghe không biết phải làm gì khi nhận cuộc gọi đáng ngờ. Kỹ năng an toàn số cần được luyện qua tình huống mô phỏng: nhận diện yêu cầu bất thường, dừng trao đổi, xác minh danh tính bằng kênh độc lập và tìm người đáng tin cậy để hỗ trợ. Đây là cách biến nhận thức thành phản xạ, nhất là với những kịch bản khai thác tình thân và nỗi sợ.
CyberZ 2026 do Cục An ninh mạng chỉ đạo, Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam bảo trợ, với sự phối hợp của các đơn vị tổ chức và hỗ trợ kỹ thuật. Cổng thông tin của chương trình dự kiến tích hợp các kịch bản mô phỏng tương tác để sinh viên thực hành phân tích dấu hiệu lừa đảo công nghệ cao. Hướng đi này đáng chú ý vì người dùng không thể chỉ học thuộc danh sách thủ đoạn: công nghệ và cách thao túng liên tục thay đổi. Kết luận cần nhớ rất rõ: trước một yêu cầu khẩn cấp, hãy chậm lại, tự kiểm chứng và xác nhận qua kênh khác. Sự thành thạo số chỉ trở thành lá chắn khi đi cùng thói quen đó.
