Đề xuất xây ‘nhà máy AI’ và vị thế mới của Việt Nam
“Nhà máy AI Việt Nam” là cách gọi những cụm trung tâm dữ liệu, trung tâm tính toán AI và hệ sinh thái ứng dụng trí tuệ nhân tạo được đặt trên lãnh thổ Việt Nam, do doanh nghiệp trong và ngoài nước cùng đầu tư, vận hành, nhằm cung cấp năng lực xử lý, lưu trữ và triển khai mô hình AI cho thị trường nội địa và khu vực, đồng thời biến Việt Nam từ nơi tiêu thụ công nghệ thành điểm tham gia sáng tạo giải pháp AI ở cấp khu vực và toàn cầu. Tại Diễn đàn đối thoại Việt Nam – Trung Quốc về AI và kinh tế số, ông Yang Xin, Viện trưởng Nghiên cứu công nghiệp thuộc Phòng thương mại Hồng Kông tại Thâm Quyến, tuyên bố: “Chúng ta sẽ cùng nhau xây dựng những nhà máy AI tại Việt Nam”. Đề xuất không chỉ nhắm vào trung tâm dữ liệu và hạ tầng tính toán, mà còn mở rộng sang các ứng dụng, kịch bản sử dụng AI. Đáng chú ý, Việt Nam được nhắc tới như đối tác hợp tác chứ không phải điểm đến gia công rẻ, một thay đổi mang tính biểu tượng cho tham vọng bước lên nấc thang mới trong chuỗi giá trị công nghệ.
Lợi thế hạ tầng và tham vọng ‘bàn đạp’ ra ASEAN
Các doanh nghiệp Trung Quốc nhìn thị trường trung tâm tính toán AI ở Việt Nam là “nhỏ, nhưng lại nhanh và rẻ”, với tổng công suất hiện khoảng 148 MW và quy hoạch có thể vượt 870 MW, tăng khoảng 20% mỗi năm đến 2031. Chi phí đầu tư cũng được đánh giá là thấp hơn nhiều nước trong khu vực, biến Việt Nam thành một lựa chọn hấp dẫn cho hạ tầng dữ liệu Trung Quốc muốn mở rộng hiện diện khu vực mà không chịu chi phí quá cao. Không chỉ là nơi đặt trung tâm dữ liệu và trung tâm tính toán AI, Việt Nam còn được mô tả là “vừa là thị trường, vừa là nơi thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm, và là bàn đạp để giải pháp AI của Trung Quốc mở rộng ra ASEAN và thế giới”. Nếu đồng ý trở thành “bàn đạp”, Việt Nam sẽ đứng ở giao điểm nhạy cảm giữa hợp tác công nghệ ASEAN và cạnh tranh ảnh hưởng công nghệ toàn cầu. Lợi ích tiềm năng là rõ: thu hút vốn, công nghệ, kịch bản ứng dụng mới cho sản xuất, logistics xuyên biên giới, cửa khẩu thông minh và truy xuất nguồn gốc nông sản. Nhưng đi cùng nó là việc phải chấp nhận một vai trò nằm sâu trong chiến lược mở rộng công nghệ của nước khác.
Cơ hội đẩy nhanh năng lực AI và kinh tế số
Đề xuất nhà máy AI Việt Nam xuất hiện trong bối cảnh chi tiêu AI toàn cầu dự kiến đạt khoảng 2,59 nghìn tỷ USD năm nay, với 55% dành cho hạ tầng. Điều này cho thấy cuộc đua hạ tầng AI đang nóng hơn bao giờ hết và nếu không nhanh, Việt Nam rất dễ bị mắc kẹt ở vai trò người dùng cuối. Việc các doanh nghiệp Trung Quốc tuyên bố sẵn sàng góp vốn, thiết bị, giải pháp năng lượng và hệ thống tính toán GPU, trong khi phía Việt Nam có thể đóng góp đất, điện và giấy phép, tạo nên một mô hình chia sẻ rủi ro – lợi ích đáng để xem xét. Từ góc nhìn trong nước, cơ quan quản lý Việt Nam nhấn mạnh “không gian hợp tác rộng lớn” trong AI, kinh tế số, bán dẫn, sản xuất thông minh, nghiên cứu phát triển và đào tạo nhân lực. Định hướng là chuyển từ “chuyển giao đơn thuần sang đồng sáng tạo, từ thu hút đầu tư sang cùng phát triển hệ sinh thái và nhân tài”. Nếu giữ vững được tinh thần đồng kiến tạo đó, hợp tác với hạ tầng dữ liệu Trung Quốc có thể trở thành bàn đạp nâng cấp năng lực tính toán, tăng số lượng GPU vốn còn khiêm tốn so với Hàn Quốc, đồng thời tạo môi trường thử nghiệm thực sự cho các mô hình AI mã nguồn mở được bản địa hóa.
Rủi ro chiến lược: dữ liệu, phụ thuộc công nghệ và cuộc chơi Mỹ – Trung
Điểm khiến nhiều người lo lắng không nằm ở bản thân việc xây trung tâm tính toán AI, mà ở việc nhà máy AI Việt Nam sẽ gắn chặt với hướng đi AI mã nguồn mở mà Trung Quốc đang đẩy mạnh ra thị trường quốc tế. Chủ tịch nước này coi đây là “cơ hội hiếm có và mang tính lịch sử” để phổ biến lợi ích AI toàn cầu, trong khi giới phân tích nhìn nhận đó là cách để vừa củng cố hình ảnh quốc gia dẫn đầu AI, vừa giảm sự phụ thuộc của thế giới vào AI do Mỹ phát triển. Nếu các giải pháp AI, mô hình mã nguồn mở, AI Agent cho sản xuất và logistics xuyên biên giới được phát triển, triển khai trên hạ tầng do doanh nghiệp Trung Quốc cung cấp ngay tại Việt Nam, câu hỏi về chủ quyền dữ liệu, chuẩn an toàn và khả năng tự chủ công nghệ sẽ trở nên gay gắt. Việt Nam phải tránh rơi vào trạng thái “khóa chặt” vào một hệ sinh thái duy nhất, trong khi phải xử lý quan hệ công nghệ với cả các trung tâm lớn khác. Hợp tác công nghệ ASEAN chỉ có ý nghĩa khi Việt Nam giữ được quyền định hình luật chơi dữ liệu của mình, thay vì trở thành điểm trung chuyển trong cuộc đấu AI giữa các cường quốc.
Điều kiện cần để biến hợp tác thành lợi thế, không thành lệ thuộc
Đề xuất xây nhà máy AI Việt Nam là lời mời bước vào một bàn chơi lớn: vừa có lợi ích kinh tế – công nghệ, vừa có rủi ro chiến lược dài hạn. Muốn biến đây thành cơ hội, Việt Nam cần coi hạ tầng dữ liệu là tài sản chiến lược tương đương các công trình quốc phòng mềm, đòi hỏi khung pháp lý rõ về lưu trữ, xử lý, chia sẻ dữ liệu quốc gia và dữ liệu người dùng. Thứ hai, mọi mô hình “Việt Nam góp đất, điện và giấy phép; phía đối tác góp vốn và công nghệ” phải được thiết kế sao cho không đẩy doanh nghiệp nội địa ra rìa. Chính sách phải khuyến khích đồng sở hữu trí tuệ, đồng sáng tạo mô hình AI và bắt buộc chuyển giao năng lực vận hành chứ không chỉ lắp đặt thiết bị. Cuối cùng, trong bối cảnh cạnh tranh AI giữa Trung Quốc và Mỹ ngày càng rõ nét, Việt Nam càng phải giữ vững nguyên tắc đa phương hoá, đa dạng hoá đối tác công nghệ. Chỉ khi chủ động chọn được ai cùng xây, ai cùng dùng, và ai cùng quản lý dữ liệu, nhà máy AI Việt Nam mới thực sự trở thành đòn bẩy cho phát triển, thay vì là mắt xích dễ tổn thương trong chuỗi hạ tầng số toàn cầu.
