Cước vận tải đã thành yếu tố quyết định
Cước tàu dầu là chi phí thuê tàu để vận chuyển dầu thô giữa các khu vực sản xuất và tiêu thụ, đồng thời quyết định một tuyến giao thương có còn khả thi về kinh tế hay không. Hiện nay, khoản chi này đang làm thay đổi lựa chọn mua dầu của các nhà máy lọc dầu châu Á, chứ không còn là chi phí phụ phía sau giá dầu.
Cước thuê tàu trên tuyến từ Vịnh Mexico của Mỹ đến Trung Quốc có lúc chạm mức kỷ lục 80 triệu USD mỗi chuyến hồi đầu tháng 10, rồi vẫn ở khoảng 60 triệu USD trong tuần được ghi nhận. Lượng dầu thô Mỹ mà các nhà máy lọc dầu châu Á đặt mua để giao tháng 11 giảm khoảng 50% so với tháng trước, còn 24–26 triệu thùng; nếu xu hướng kéo dài, đây có thể là mức thấp nhất trong bảy năm.
Đây không chỉ là một đợt tăng giá thuê tàu. Khi vận tải dầu Mỹ trở nên đắt đỏ và khó dự đoán, lợi thế của nguồn cung xuyên Thái Bình Dương bị bào mòn, khiến người mua phải cân nhắc lại cả nguồn hàng lẫn tuyến đường.
Xung đột Trung Đông làm tàu bị giữ chân
Nguyên nhân trực tiếp nằm ở sự gián đoạn vận tải biển do xung đột với Iran và những thay đổi trong cách đưa dầu qua khu vực eo biển Hormuz. Để giảm rủi ro khi đi qua eo biển, dầu được đưa lên các tàu nhỏ hơn rồi chuyển sang tàu lớn ngoài khơi vịnh Oman. Cách làm này kéo dài hành trình và khiến nhiều tàu chở dầu siêu lớn phải chờ hàng tuần, làm giảm số tàu sẵn có cho những tuyến khác, trong đó có tuyến từ Mỹ sang châu Á.
Tác động không dừng ở thời gian chờ. Việc sang mạn làm giảm hiệu quả sử dụng đội tàu, trong khi phí bảo hiểm và nhiên liệu tăng thêm sức ép lên cước. Theo Randy Hawkins của Valero, chi phí vận chuyển dầu từ Vịnh Mexico sang châu Á lên mức 30–35 USD mỗi thùng, so với khoảng 5 USD mỗi thùng trong năm 2025.
Điều đáng chú ý là nguồn cung Mỹ từng tăng trong những tuần đầu xung đột, nhưng năng lực vận tải bị nghẽn đã nhanh chóng đảo chiều triển vọng. Dầu có thể còn đó; tàu để đưa dầu đến đúng nơi, đúng lúc mới là nút thắt.
Nhà máy lọc dầu chuyển sang nguồn gần hơn
Khi chi phí vận chuyển nuốt mất lợi thế mua dầu từ xa, các nhà máy lọc dầu châu Á có lý do thực tế để tìm nguồn cung gần thị trường tiêu thụ hơn. Hệ quả là dầu thô châu Á và các nguồn hàng lân cận có thể được ưu tiên, còn nhà xuất khẩu Mỹ phải chấp nhận điều chỉnh giá bán để giữ khách. Đây là sự tái sắp xếp thương mại do logistics thúc đẩy, không phải bằng chứng cho thấy nhu cầu dầu toàn cầu đã biến mất.
Dấu hiệu đã xuất hiện ở giá dầu Mỹ: mức chênh giá của dầu Permian dành cho xuất khẩu so với hợp đồng tương lai tham chiếu giảm từ hơn 3 USD xuống còn 25 cent mỗi thùng trong khoảng sáu tuần. Với dầu Mars, mức chênh cũng thu hẹp từ 17,50 USD xuống 6 USD mỗi thùng.
Sự dịch chuyển này có thể làm thay đổi nơi các nhà sản xuất bán dầu và cách các nhà máy lọc dầu tìm nguyên liệu. Khi chi phí vận tải chi phối quyết định mua, giá dầu không còn phản ánh riêng cung cầu tại mỏ; khoảng cách, độ an toàn của tuyến biển và khả năng huy động tàu cũng trở thành phần của phép tính.
Hệ lụy lan tới người tiêu dùng và an ninh năng lượng
Người dân có thể không trực tiếp trả cước tàu, nhưng chi phí vận chuyển và bảo hiểm năng lượng cao hơn tạo thêm gánh nặng cho cả nước sản xuất lẫn nước tiêu thụ, đồng thời gây sức ép lên tăng trưởng kinh tế. Nếu nhà nhập khẩu phải mua nguồn thay thế đắt hơn hoặc nhà xuất khẩu chuyển chi phí vào giá bán, tác động có thể lan tới giá nhiên liệu và chi phí sản xuất. Vì vậy, đây cũng là vấn đề an ninh năng lượng: nguồn cung trên giấy không đủ bảo đảm nếu vận tải không thông suốt.
Một số thương nhân cho rằng lượng dầu Mỹ giao sang châu Á trong tháng 11 vẫn có thể phục hồi lên 40 triệu thùng nhờ giao dịch vào phút chót. Tuy nhiên, chu kỳ đặt hàng không phải hạn chót cố định và Vortexa chưa thấy dấu hiệu về một đợt tăng mạnh trong ngắn hạn có thể đẩy khối lượng lên đáng kể.
Vì thế, không nên xem mức giảm đơn hàng là biến động nhất thời có thể tự đảo ngược. Chừng nào xung đột còn giữ tàu ở những hành trình dài, kém hiệu quả, cước cao sẽ tiếp tục định hình luồng dầu và làm xáo trộn thị trường toàn cầu. Kết luận rõ ràng là: năng lực vận tải hiện đã trở thành một phần của an ninh nguồn cung, ngang với khả năng khai thác và sản lượng.
