Cá minh thái Alaska là gì và vì sao giá đang lập kỷ lục?
Cá minh thái Alaska là loài cá thịt trắng, sống ở vùng biển lạnh Bắc Thái Bình Dương, được khai thác với sản lượng lớn để chế biến fillet đông lạnh, surimi, sản phẩm giá trị gia tăng và là nguồn nguyên liệu quan trọng cho chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu. Hiện nay, giá nguyên liệu cá minh thái Alaska đã vọt lên mức cao nhất trong 20 năm, không chỉ là một con số kỷ lục mà còn là dấu hiệu rõ ràng cho thấy chuỗi cung ứng đang căng như dây đàn. Điểm đáng nói là cơn sốt giá này không đến từ nhu cầu bùng nổ, mà chủ yếu do nguồn cung cá cỡ lớn ngày càng hiếm, khiến các nhà máy và nhà xuất khẩu phải cạnh tranh gay gắt để giành từng lô hàng. Đây là lời cảnh báo rằng thị trường thủy sản đang bước vào một giai đoạn biến động mới.
Nguồn cung cá cỡ lớn khan hiếm: Gốc rễ của đợt tăng giá
Giá nguyên liệu tăng chưa bao giờ tự nhiên xuất hiện; với cá minh thái Alaska, nút thắt nằm ở nguồn cung cá kích cỡ lớn đang co lại. Loại cá này vốn là “xương sống” cho các sản phẩm fillet và block đông lạnh, nên khi cá đủ size ít đi, cả chuỗi giá trị lập tức bị xáo trộn. Theo nhận định của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), giá nguyên liệu cá minh thái Alaska đã chạm mức cao nhất trong 20 năm, phản ánh tình trạng thiếu hụt cá cỡ lớn kéo dài. Khi đội tàu khai thác phải chấp nhận sản lượng cá nhỏ hơn, các nhà máy buộc phải xử lý nguyên liệu kém tối ưu, tỷ lệ thu hồi thịt thấp hơn, dẫn đến chi phí trên mỗi tấn thành phẩm tăng mạnh và giá bán leo thang là điều khó tránh.
Mùa hè sản lượng thấp, hiệu suất chế biến giảm: Cú đúp đẩy giá
Yếu tố làm tình hình thêm nghiêm trọng là sản lượng khai thác mùa hè thấp cùng với hiệu suất chế biến đi xuống. Đây là cú đúp bất lợi: ngoài việc đánh bắt được ít cá hơn, các nhà máy còn thu được ít thành phẩm hơn từ cùng một lượng nguyên liệu. Khi sản lượng mùa vụ không đạt kỳ vọng, doanh nghiệp phải chia sẻ cùng lúc hai gánh nặng: đơn hàng đã ký khó đảm bảo tiến độ, trong khi chi phí sản xuất tăng vì phải duy trì nhà máy với khối lượng nguyên liệu hạn chế. Hiệu suất chế biến giảm cũng đồng nghĩa với việc các sản phẩm chủ lực như fillet cá minh thái Alaska trở nên khan hiếm trên thị trường. Kết quả là giá bị đẩy lên một mặt bằng mới, và khả năng “quay về thời rẻ” trong ngắn hạn gần như không tồn tại.
Loài được khai thác nhiều nhất tại Mỹ và “cú lan” sang thị trường toàn cầu
Điểm khiến đợt tăng giá này đáng lo hơn các lần trước là vai trò trung tâm của cá minh thái Alaska trong ngành thủy sản. Đây là một trong những loài cá được khai thác nhiều nhất tại Mỹ, và sản phẩm từ loài này hiện diện khắp nơi: từ chuỗi fast food, siêu thị đến các nhà máy chế biến surimi. Khi trụ cột nguyên liệu của một nền công nghiệp bị chao đảo, toàn bộ thị trường thủy sản bị ảnh hưởng dây chuyền. Tình trạng thiếu hụt nguyên liệu đã đẩy giá lên mức kỷ lục tại nhiều thị trường, khiến các nhà mua hàng phải cân nhắc lại danh mục sản phẩm, thậm chí chuyển sang các loài cá thịt trắng khác. Tuy nhiên, việc “chuyển kênh” này không hề đơn giản, vì năng lực cung ứng và tiêu chuẩn chất lượng giữa các loài không thể thay thế 1-1 trong ngày một ngày hai.
Người mua, nhà máy và người tiêu dùng phải thích nghi ra sao?
Đợt tăng giá hiện nay là bài kiểm tra sức chịu đựng của toàn chuỗi: từ người mua nguyên liệu, nhà máy chế biến đến nhà bán lẻ và người tiêu dùng. Đối với nhà máy, câu hỏi không chỉ là mua được cá minh thái Alaska hay không, mà là liệu họ có chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn để giữ khách hàng, hay buộc phải tăng giá bán và chấp nhận mất thị phần. Nhà nhập khẩu và nhà bán lẻ, đặc biệt ở các thị trường tiêu thụ lớn, sẽ phải điều chỉnh chiến lược giá, thậm chí thay đổi sản phẩm chủ lực. Về phía người tiêu dùng, sự lựa chọn có thể dần chuyển sang các loài cá khác có giá mềm hơn. Nhưng nếu không có giải pháp dài hạn cho khủng hoảng nguồn cung, thị trường thủy sản sẽ sống chung với một “mặt bằng giá mới”, nơi rẻ và dồi dào chỉ còn là chuyện cũ.
