Tăng tiền đặt trước: biện pháp răn đe, không phải lời giải duy nhất
Đấu giá đất là cách lựa chọn người có quyền sử dụng hoặc phát triển một khu đất thông qua cạnh tranh trả giá, nhưng chỉ có ý nghĩa khi mức giá hình thành từ cạnh tranh thực chất và người trúng đấu giá đủ khả năng thực hiện nghĩa vụ. Chiều 3/11, tại phiên thảo luận về dự thảo Luật Đấu giá tài sản sửa đổi, các đại biểu Quốc hội đề nghị tăng kiểm soát từ đăng ký, tổ chức phiên đến xử lý thông đồng, dìm giá và bỏ cọc.
Một đề xuất đáng chú ý là cân nhắc tiền đặt trước từ 20% đến 50% giá khởi điểm khi đấu giá đất ở dành cho cá nhân. Mức cao hơn có thể khiến người tham gia cân nhắc kỹ trước khi đưa ra giá vượt xa khả năng, qua đó hạn chế việc dùng giá cao để tạo tín hiệu ảo rồi rút lui. Nhưng đặt cược vào một con số duy nhất sẽ là cách xử lý phần ngọn: mức tiền đặt trước cần gắn với tính chất, quy mô, giá trị và rủi ro của từng cuộc đấu giá, đồng thời xem xét lịch sử vi phạm của người tham gia.
Siết khả năng thanh toán thay vì chỉ nâng rào cản tham gia
Tình trạng trả giá cao rồi bỏ cọc khiến đấu giá đất có nguy cơ góp phần đẩy giá lên, làm nỗ lực hạ nhiệt thị trường nhà đất thêm khó. Tuy vậy, nâng tiền đặt trước quá cao mà không phân loại có thể loại khỏi cuộc chơi những người thực sự muốn mua đất, nhất là người thu nhập trung bình; trong khi người cố tình thao túng giá chưa chắc bị ngăn lại.
PGS.TS Nguyễn Đình Thọ đề xuất yêu cầu người trúng đấu giá chứng minh năng lực tài chính và khả năng thanh toán bằng bảo lãnh ngân hàng hoặc tài sản thế chấp, ngay sau khi công bố kết quả. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc chỉ tăng tiền đặt trước: trách nhiệm phải đi cùng khả năng hoàn thành nghĩa vụ. Nếu người trúng không cung cấp bảo đảm đúng hạn, cần xử lý nhanh, tịch thu tiền đặt cọc và tổ chức đấu giá lại để tránh kéo dài tình trạng đất không được khai thác. Chế tài cấm tham gia đấu giá cũng cần được thực thi nhất quán, thay vì chỉ dừng ở quy định trên giấy.
Đấu giá phải đi cùng quy hoạch và nghĩa vụ phát triển
Muốn hạn chế thổi giá, cần xem lại thứ được đem ra đấu giá và mục tiêu của cuộc đấu. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ cho rằng nên nghiên cứu đấu giá quyền phát triển dự án dựa trên quy hoạch, thiết kế đã phê duyệt, thay vì chỉ xem từng thửa đất như một món hàng riêng lẻ. Cách tiếp cận này buộc việc lựa chọn phải tính đến hạ tầng, phương án sử dụng đất, tiến độ và năng lực triển khai, chứ không tôn người trả giá cao nhất thành người thắng mặc định.
Đây cũng là cách gắn giá trúng với giá trị sử dụng thực tế. Khu đất có quy hoạch rõ, điều kiện đầu tư cụ thể và yêu cầu thực hiện minh bạch sẽ giảm khoảng trống cho đầu cơ dựa trên kỳ vọng. Người trúng phải làm đúng phương án và tiến độ đã cam kết; nếu không, cuộc đấu giá không tạo ra phát triển mà chỉ tạo ra một mức giá tham chiếu méo mó. Vì thế, cải cách đấu giá đất ở cần bắt đầu từ chất lượng chuẩn bị khu đất, không chỉ từ việc đặt cọc bao nhiêu.
Thuế chuyển nhượng sớm và kết luận
Một đề xuất khác là nghiên cứu thuế lũy tiến đối với đất trúng đấu giá được chuyển nhượng trong thời gian ngắn, dưới 1–2 năm, nhằm làm giảm kỳ vọng lợi nhuận đầu cơ. Nếu thiết kế rõ ràng, biện pháp này có thể bổ sung cho chế tài bỏ cọc bằng cách khiến việc mua để sang tay nhanh kém hấp dẫn hơn. Song thuế không nên thay thế minh bạch thông tin, giám sát hành vi thông đồng hay việc xác minh năng lực tài chính.
Kết luận, mức tiền đặt trước tới 50% có thể là công cụ răn đe trong những trường hợp phù hợp, nhưng không thể tự mình chữa tình trạng bỏ cọc đấu giá hay thổi giá. Một cơ chế tốt cần phân loại rủi ro, buộc người trúng chứng minh khả năng thanh toán, gắn cuộc đấu với quy hoạch và xử lý nhanh vi phạm. Mục tiêu không phải thu thật nhiều tiền trước phiên đấu, mà là bảo đảm giá trúng phản ánh cạnh tranh thật và khu đất được sử dụng đúng cam kết.






