Từ cấm vi phạm đến chủ động ngăn chặn
Luật Đấu giá tài sản là khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc tổ chức bán tài sản theo nguyên tắc cạnh tranh, trong đó giá trúng cần hình thành từ sự trả giá thực chất thay vì thỏa thuận nhằm thao túng kết quả. Chiều 3/11, Quốc hội thảo luận dự án luật sửa đổi và tập trung vào cách ngăn thông đồng, móc nối, dìm giá, thổi giá rồi bỏ cọc. Dự thảo gồm 7 chương, 64 điều, nhưng thách thức không nằm riêng ở thủ tục: quy định cấm chỉ có sức răn đe khi đi kèm nghĩa vụ phát hiện, ghi nhận và xử lý dấu hiệu vi phạm. Đại biểu Nguyễn Văn Huy cho rằng đấu giá phải phản ánh đúng giá trị tài sản; nếu giá được định đoạt qua thỏa thuận ngầm, cuộc đấu giá mất tính cạnh tranh và có thể gây thất thoát tài sản công, làm suy giảm niềm tin xã hội.
Vì vậy, đấu giá viên cần được yêu cầu lập biên bản kịp thời, bảo toàn tài liệu và báo cáo khi xuất hiện dấu hiệu bất thường; tổ chức hành nghề đấu giá phải tiếp nhận thông tin, phối hợp xác minh hoặc chuyển cơ quan có thẩm quyền. Đây là bước chuyển cần thiết từ việc xử lý sau khi chứng minh được vi phạm sang trách nhiệm chủ động bảo vệ phiên đấu giá. Khó khăn là thông đồng đấu giá có thể được dàn xếp trước phiên hoặc ngoài tầm quan sát trực tiếp, nên diễn biến trả giá tại chỗ chưa đủ để kết luận. Dự thảo cũng cần tạo cơ chế lưu dữ liệu trả giá, nhất là với phiên trực tuyến, và chia sẻ thông tin xử lý để cảnh báo tái phạm.

Nhận diện thao túng, không quy chụp người từ chối
Siết kỷ luật là cần thiết, nhưng đồng nhất mọi trường hợp không tiếp tục hoặc từ chối kết quả với hành vi thao túng sẽ tạo ra một bất công khác. Đại biểu đề nghị phân biệt người không thể thực hiện nghĩa vụ vì nguyên nhân khách quan, bất khả kháng hoặc không do lỗi của mình với người cố ý đẩy giá lên cao, tạo mặt bằng giá giả hay khiến cuộc đấu giá thất bại. Ranh giới này phải được thể hiện rõ trong luật và trong cách thu thập chứng cứ: giá trả thấp, rút lui hay không trả tiếp không mặc nhiên chứng minh có thông đồng. Nếu thiếu tiêu chí khách quan, chế tài nặng có thể khiến người tham gia dè chừng, trong khi hành vi dàn xếp có chủ đích vẫn khó bị phát hiện.
Một điểm tranh luận liên quan là thời điểm phát sinh nghĩa vụ của người trúng đấu giá. Đại biểu Lê Thanh Hoàn cảnh báo rằng sự thiếu rõ ràng về thời điểm giao kết hợp đồng có thể góp phần tạo ra tình trạng trả giá cao rồi bỏ cọc. Theo lập luận của đại biểu, công bố người trúng đấu giá nên gắn với trách nhiệm hợp đồng; việc thanh toán và nhận tài sản là các nghĩa vụ tiếp theo, không nên khiến người tham gia hiểu rằng trách nhiệm chỉ bắt đầu sau khi hoàn tất thủ tục ký kết. Tuy nhiên, xác định mốc ràng buộc phải đi cùng cơ chế phân biệt trường hợp cố ý thao túng với sự cố khách quan, để xử lý nghiêm đúng người, đúng hành vi.

Tiền đặt trước: ngăn bỏ cọc nhưng đừng dựng rào cản
Nâng tiền đặt trước được xem là một cách hạn chế trả giá bất thường rồi bỏ cọc đấu giá, nhưng tăng mức cọc không thể thay thế việc làm rõ trách nhiệm và chứng cứ. Dự thảo đề xuất mức đặt trước tối thiểu đối với đấu giá quyền sử dụng đất để giao đất ở cho cá nhân tăng từ 10% lên 20% giá khởi điểm, giữ mức tối đa 50%. Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung đồng tình với mục tiêu ngăn bỏ cọc, song lưu ý yêu cầu vốn lớn ngay từ đầu có thể khiến cả cá nhân lẫn nhà đầu tư đủ năng lực chùn bước; số tiền sẵn có cũng không tự chứng minh khả năng triển khai dự án. Với thửa đất có giá khởi điểm 6 tỷ đồng, người tham gia có thể phải chuẩn bị 3 tỷ đồng tiền đặt trước trước khi biết kết quả. Ít người dự đấu giá hơn đồng nghĩa cạnh tranh yếu hơn, đi ngược mục tiêu nâng chất lượng giá trúng.
Dự thảo còn hướng tới triệt tiêu đăng ký ảo bằng cách xác định người đã nộp hồ sơ và tiền đặt trước hợp lệ là đồng ý trả ít nhất bằng giá khởi điểm. Biện pháp này có thể sàng lọc người tham gia thiếu nghiêm túc, nhưng hiệu quả chỉ bền vững nếu mức đặt trước tương xứng với loại tài sản và khả năng tiếp cận của người có nhu cầu thật. Quốc hội cũng đặt vấn đề giao Chính phủ quy định cụ thể trách nhiệm cung cấp thông tin, cập nhật dữ liệu và cơ chế phối hợp xác minh, xử lý; các quyết định vi phạm đã có hiệu lực được đề xuất cập nhật trên Cổng đấu giá tài sản quốc gia để cảnh báo tái phạm. Đó là phần việc tiếp theo cần được cụ thể hóa thay vì để luật dừng ở nguyên tắc.

Minh bạch phải đi cùng cạnh tranh thực chất
Sửa Luật Đấu giá tài sản chỉ đạt mục tiêu khi vừa làm cho hành vi thông đồng, dìm giá tài sản khó thực hiện, vừa không đẩy người tham gia nghiêm túc ra khỏi cuộc chơi. Điều đó đòi hỏi ba mắt xích đồng bộ: trách nhiệm chủ động phát hiện và lưu chứng cứ; tiêu chí phân biệt thao túng với việc từ chối vì lý do khách quan; và quy định tiền đặt trước đủ sức hạn chế bỏ cọc nhưng không trở thành rào cản quá mức. Những sai phạm trong tổ chức đấu giá có thể gây thiệt hại kinh tế, ảnh hưởng quyền lợi nhiều bên và phát sinh tranh chấp, khiếu kiện phức tạp. Vì thế, chất lượng luật không nên chỉ đo bằng mức phạt hay tỷ lệ đặt cọc, mà bằng khả năng tạo ra cuộc đấu giá có nhiều người cạnh tranh, kết quả đáng tin cậy và tài sản được bán sát giá trị thực.
Kết luận, nâng tiền đặt trước có thể góp phần chặn bỏ cọc, nhưng không chữa được gốc rễ nếu nghĩa vụ hợp đồng còn mơ hồ và dấu hiệu dàn xếp khó lưu lại, xác minh. Luật cần buộc các bên có trách nhiệm hành động khi thấy bất thường, đồng thời bảo vệ người không thể thực hiện nghĩa vụ vì nguyên nhân khách quan. Cân bằng được hai yêu cầu ấy mới vừa giữ tính cạnh tranh, vừa hạn chế thất thoát tài sản và củng cố niềm tin vào đấu giá.






