Một cú gõ búa thay đổi vị thế: kỷ lục Vũ Cao Đàm nói lên điều gì?
Kỷ lục đấu giá dành cho bức tranh lụa Conversation d'élégantes au jardin của họa sĩ Vũ Cao Đàm tại Sotheby’s Hong Kong đánh dấu một bước ngoặt biểu tượng, cho thấy mỹ thuật Việt Nam không còn đứng bên lề mà đang được thị trường nghệ thuật quốc tế công nhận như một phần của dòng chảy hiện đại chủ lưu.
Tối 28/9, trong phòng đấu giá tại Hong Kong, tác phẩm Conversation d'élégantes au jardin được xướng tên với mức khởi điểm 7 triệu HKD. Sau 14 lượt trả giá căng thẳng, tiếng búa chốt dừng ở 23 triệu HKD, đi kèm là tràng pháo tay của cả khán phòng. Theo hồ sơ đấu giá, đây là mức giá đấu giá cao nhất được ghi nhận với một tác phẩm của họa sĩ Việt Nam, đồng thời vượt qua kỷ lục trước đó của Chân dung cô Phương của Mai Trung Thứ. Ở nghĩa rộng, sự kiện này chính là chiếc “giấy thông hành” mới cho mỹ thuật Việt Nam quốc tế: thị trường đã gắn nhãn đỉnh cao giá trị cho một bức tranh lụa Việt.
Điều đáng nói là đây không phải chiến thắng của một cá nhân đơn lẻ, mà là cú bứt tốc của cả một thế hệ. Khi tác phẩm của Vũ Cao Đàm vượt xa mức dự đoán tối đa mà đơn vị đấu giá đưa ra, thông điệp gửi tới cộng đồng sưu tập toàn cầu là rất rõ: tranh của các họa sĩ Đông Dương không còn bị xem là “ngoại biên” mà đang được săn đón tương đương nhiều tên tuổi Hiện đại khác.
Từ khu vườn tĩnh lặng đến biểu tượng thị trường: vì sao Conversation d'élégantes au jardin được săn đón?
Nếu chỉ nhìn thoáng qua, Conversation d'élégantes au jardin là một cảnh đời thường: năm người phụ nữ thanh lịch trò chuyện trong vườn, giữa sắc đỏ, xanh, vàng nhẹ nhàng, bố cục ngang cân bằng và yên tĩnh. Nhưng chính sự tĩnh lặng này lại là lý do khiến tác phẩm trở nên ám ảnh trong mắt giới sưu tập hiện nay. Nó không còn là một bức tranh lụa “đẹp” theo nghĩa trang trí, mà là một ẩn dụ tinh tế về khát vọng giữ gìn một thế giới nội tâm trong cơn lốc lịch sử.
Năm 1939, khi Vũ Cao Đàm hoàn thành bức tranh tại Paris, châu Âu đang đứng bên bờ vực Thế chiến II, không khí chiến tranh bao trùm các đại lộ, trong khi ông sống xa quê nhà Việt Nam. Phân tích chuyên môn cho rằng khu vườn trên lụa là một vùng an toàn trong tâm tưởng, neo vào ký ức gia đình và cảm giác thuộc về. Ở đây, chất liệu lụa – một chất liệu Á Đông thân thuộc – trở thành nơi ông cất giữ hình ảnh con người và thiên nhiên Việt Nam được lý tưởng hóa, dù đang sống trên đất Pháp.
Việc Vũ Cao Đàm sử dụng lụa không phải lựa chọn lãng mạn thuần túy, mà xuất phát từ bối cảnh đúc đồng bị hạn chế nghiêm ngặt trong thời chiến, buộc ông rẽ sang một chất liệu riêng tư và giàu căn tính Á Đông. Khi tư duy điêu khắc – được mài giũa từ thời học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và trải nghiệm với hình khối của Rodin – gặp gỡ độ thẩm thấu dịu của lụa, ông tạo ra một thứ ngôn ngữ riêng: nhân vật có hình khối rõ, không gian có chiều sâu, nhưng toàn bộ bề mặt vẫn giữ độ mềm của tranh lụa. Đây là kiểu kết hợp mà thị trường đánh giá rất cao, bởi nó kết tinh đồng thời truyền thống và hiện đại, Đông và Tây.
87 năm hành trình của một bức tranh và sự trưởng thành của thị trường
Hành trình thị trường của Conversation d'élégantes au jardin là tấm gương phản chiếu quá trình mỹ thuật Việt bước ra thế giới. Hoàn thành năm 1939 tại Pháp, bức tranh là sản phẩm trực tiếp của nền tảng mỹ thuật Việt Nam hiện đại – được đào tạo trong môi trường kết hợp kỹ thuật châu Âu và truyền thống Việt – cộng với trải nghiệm sáng tác dài lâu của Vũ Cao Đàm tại Paris. Gần một thế kỷ sau, tác phẩm quay trở lại đấu giá Hong Kong, không còn như một “đại diện phương Đông lạ lẫm” mà như một phần hữu cơ của dòng nghệ thuật hiện đại quốc tế.
Theo hồ sơ đấu giá, năm 2008 bức tranh từng xuất hiện trong bộ sưu tập của nhà sưu tập Philip Ng trước khi được đưa lên sàn đấu giá Hong Kong. Sau đó, nó tiếp tục “ẩn mình” trong bộ sưu tập tư nhân trước khi trở lại phiên đấu giá ngày 28/9 với mức khởi điểm 7 triệu HKD tại hạng mục nghệ thuật hiện đại và đương đại. Việc một tác phẩm lụa Việt Nam liên tục được các bộ sưu tập quan trọng lựa chọn cho thấy sức sống của nó không nằm ở chất liệu mỏng manh, mà ở ngôn ngữ tạo hình ổn định, có khả năng đối thoại lâu dài với thị hiếu toàn cầu.
Điều đáng chú ý hơn là độ “chín” của thị trường. Nếu trước đây, tranh Đông Dương thường được xếp vào nhóm tác phẩm dễ chịu, mang tính trang trí, thì nay nó được đặt trong cùng mâm với các Modern Masters. Sự kiện một bức tranh lụa quy mô lớn của Vũ Cao Đàm được đưa vào phiên đấu giá nghệ thuật hiện đại và đương đại cho thấy nhà tổ chức không còn xem đây là dòng phụ, mà coi nó như mảnh ghép quan trọng trong câu chuyện nghệ thuật thế kỷ 20.
Từ kỷ lục giá đến sự công nhận: mỹ thuật Việt Nam quốc tế đang ở đâu?
Kỷ lục của Vũ Cao Đàm không chỉ là cuộc đua con số; nó khẳng định một vị thế mới: mỹ thuật Việt Nam đã bước vào vùng được công nhận rộng rãi trên bản đồ nghệ thuật quốc tế. Khi các kiệt tác tranh lụa, sơn dầu thập niên 1930–1940 liên tục xô đổ kỷ lục, thế hệ họa sĩ Đông Dương được nhìn nhận là đã đứng chung hàng với các bậc thầy Hiện đại trong mắt cộng đồng sưu tập toàn cầu, chứ không còn là “phát hiện bên lề”.
Quan trọng hơn cả, sự công nhận này xuất phát từ nội dung và ngôn ngữ tạo hình chứ không phải từ yếu tố “hàng hiếm”. Những hình ảnh về con người, thiên nhiên và quê hương Việt Nam trong tranh Vũ Cao Đàm tiếp tục được đọc trong mạch mỹ thuật Việt Nam hiện đại, ngay cả khi người xem ở cách nửa vòng trái đất. Điều này cho thấy nghệ thuật Việt không phải đi tìm chỗ đứng bằng cách tự làm mình giống ai, mà bằng việc trung thành với căn cốt văn hóa, rồi đẩy nó lên mức tinh luyện đủ để đối thoại với thế giới.
Ở chiều ngược lại, kỷ lục này cũng đặt ra một yêu cầu khắt khe hơn cho chính chúng ta: muốn “Vũ Cao Đàm kỷ lục” không chỉ là một hiện tượng cá biệt, thị trường trong nước phải trưởng thành về mắt thẩm mỹ, hạ tầng trưng bày, thẩm định và lưu trữ. Chỉ khi có một hệ sinh thái nội địa vững chắc, mỹ thuật Việt thế giới mới không dừng lại ở vài cái tên hoài cổ, mà tiếp tục có những lớp nghệ sĩ mới bước ra, tự tin nối dài câu chuyện trên các sàn đấu giá Hong Kong và những trung tâm nghệ thuật khác.
