Kỷ lục đấu giá: bước ngoặt hay “phát súng” mở thị trường tranh Việt?
Tranh lụa Conversation d'élégantes au jardin (Cuộc trò chuyện của những thiếu nữ thanh lịch trong khu vườn) là tác phẩm trên lụa của danh họa Vũ Cao Đàm, mô tả năm phụ nữ Việt Nam trong một khu vườn, mới lập kỷ lục đấu giá công khai cao nhất từ trước đến nay đối với nghệ thuật Việt Nam trên sàn quốc tế.
Tại phiên Modern & Contemporary Evening Auction do Sotheby's Hong Kong tổ chức, bức tranh nhận 14 lượt trả giá trước khi chiếc búa cuối cùng gõ xuống. Giá cuối cùng, tính cả phí, cao hơn đáng kể so với mức ước tính ban đầu và giúp kỷ lục đấu giá của tranh Vũ Cao Đàm tăng khoảng 250% so với chính ông trước đó. Quan trọng hơn mọi con số, bức tranh lụa vẽ năm phụ nữ trong vườn này đã vượt qua cả Chân dung cô Phương của Mai Trung Thứ để trở thành tác phẩm của một nghệ sĩ Việt Nam có giá bán công khai cao nhất từng được ghi nhận. Đây không chỉ là một kỷ lục, mà là một bước ngoặt tâm lý: nghệ thuật Việt không còn bị nhìn như vùng giá rẻ ở thị trường châu Á.
Vì sao một bức tranh lụa lại được định giá ở tầm “siêu sao”?
Điều đáng nói ở cuộc đấu giá tranh Việt này không phải chỉ là con số, mà là loại tác phẩm thiết lập kỷ lục: tranh lụa truyền thống. Conversation d'élégantes au jardin được Vũ Cao Đàm sáng tác năm 1939 bằng mực và màu gouache trên lụa, với kích thước 85,6 x 114,5cm. Trong bức tranh, năm người phụ nữ được bố trí trong một khu vườn, mỗi người một dáng ngồi, cử chỉ, vị trí, tạo nên cảnh sinh hoạt vừa đời thường vừa trang nhã. Bố cục ngang, đường nét mềm, thanh, gương mặt và thân hình được tinh giản mà vẫn đầy gợi ý, cho thấy nền tảng điêu khắc vững chắc của họa sĩ. Sotheby's đánh giá đây là một trong những tác phẩm lụa quy mô lớn, đáng chú ý nhất của ông, đánh dấu giai đoạn ông dùng lụa để kết hợp kỹ thuật hội họa phương Đông với tư duy tạo hình phương Tây.
Giá trị của bức tranh còn được nâng bởi lịch sử lưu lạc. Tác phẩm từng được trưng bày tại Agence économique de l'Indochine ở Paris ngay năm hoàn thành, sau đó xuất hiện tại Singapore Art Museum trong triển lãm Visions and Enchantment: Southeast Asian Paintings và được giới thiệu trong chuyên khảo Vu Cao Dam của Yannick Vu. Trước phiên đấu gần đây, bức tranh từng được bán tại Sotheby's Hong Kong năm 2008; sau 18 năm, mức giá đã tăng khoảng 14 lần. Câu chuyện gia đình ẩn trong bố cục – khả năng gợi nhắc đến một bức ảnh gia đình có em gái ông, bà Vũ Thị Thức – cùng cách người con trai Michel Vu ví không gian tranh như “vườn địa đàng” càng khiến tác phẩm được nhìn như biểu tượng về hạnh phúc và đời sống Việt.
Từ 14 lần tăng giá đến tín hiệu định giá lại tranh lụa Việt
Việc giá của cùng một tranh Vũ Cao Đàm tăng khoảng 14 lần trong chưa đầy hai thập niên là lời cảnh tỉnh rõ ràng: tranh lụa Việt đã bị định giá thấp quá lâu trên thị trường quốc tế. Khi một tác phẩm từng xuất hiện ở mức giá tương đối khiêm tốn lại bất ngờ được đẩy lên hàng kỷ lục, nghĩa là hệ quy chiếu về giá của dòng tranh lụa truyền thống đang thay đổi. Theo dữ liệu đấu giá được công bố, kỷ lục mới của Vũ Cao Đàm đồng thời vượt xa mức giá cao nhất trước đây của ông và nâng toàn bộ mặt bằng định giá tranh Việt trong phân khúc hiện đại. Một câu nói đáng ghi nhớ ở thời điểm này là: “Kết quả mới đã đưa Cuộc trò chuyện của những quý cô trong vườn trở thành tác phẩm của một nghệ sĩ Việt Nam có giá bán cao nhất từ trước đến nay”.
Từ góc nhìn thị trường, đây là khoảnh khắc mà các nhà sưu tập quốc tế bắt đầu nhìn tranh lụa truyền thống không chỉ như “dòng phụ” trang trí, mà như tài sản văn hóa có biên độ tăng giá rõ ràng. Đặc điểm của tranh lụa – sự mong manh của chất liệu, số lượng tác phẩm tốt không nhiều, phần lớn lưu lạc trong các bộ sưu tập riêng – khiến nguồn cung luôn hạn chế. Khi một bức tranh lụa tiêu biểu như Conversation d'élégantes au jardin lập kỷ lục, nó kéo theo kỳ vọng tăng giá với toàn bộ những tên tuổi cùng thế hệ, từ Lê Phổ, Mai Trung Thứ đến Lê Thị Lựu. Cạnh tranh sở hữu trở nên gay gắt hơn, và từ đó, vị thế của nghệ thuật Việt trong phân khúc châu Á hiện đại được nhắc tên nhiều hơn trong các phiên tối quan trọng.
Vũ Cao Đàm: chiếc cầu nối Đông – Tây và bản đồ mới của nghệ thuật Việt
Không thể tách kỷ lục đấu giá tranh Việt này khỏi hành trình nghệ thuật của chính tác giả. Vũ Cao Đàm là một trong những nghệ sĩ tiêu biểu của khóa đầu Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, xuất thân là nhà điêu khắc nhưng lại được biết đến trên thị trường quốc tế chủ yếu nhờ tranh lụa. Từ giữa thập niên 1930, ông chuyển từ điêu khắc sang vẽ trên lụa; đến thập niên 1950, lụa trở thành phương tiện biểu đạt chủ đạo, giúp ông xây dựng một phong cách nhận diện rõ rệt. Tranh lụa truyền thống của ông xoay quanh con người, tình yêu, gia đình, thiếu nữ, trẻ em, thi nhân và những khung cảnh đậm tinh thần Việt Nam.
Sống lâu năm tại Pháp, tiếp xúc với Renoir, Van Gogh, Bonnard, Matisse, Rodin, Despiau, Vũ Cao Đàm không “Tây hóa” hình ảnh Việt mà hòa trộn cách xử lý hình thể, màu sắc, không gian của phương Tây với cấu trúc thẩm mỹ phương Đông. Conversation d'élégantes au jardin là một ví dụ: chất liệu lụa Á Đông, đề tài thiếu nữ Việt, nhưng cách tổ chức không gian, sự nhấn mạnh vào nhóm nhân vật thay vì đơn lẻ lại mang hơi hướng hiện đại quốc tế. Theo đánh giá của nhà đấu giá, qua tác phẩm này, ông đã dùng chất liệu lụa lâu đời của châu Á để thể hiện một cái nhìn hiện đại về bản sắc Việt Nam. Chính ngôn ngữ “hai dòng máu” ấy khiến tranh Vũ Cao Đàm dễ được người sưu tập toàn cầu tiếp nhận, qua đó mở đường cho các thế hệ tiếp theo.
Kết luận: Kỷ lục không chỉ là con số, mà là cơ hội kể lại câu chuyện Việt
Kỷ lục của Conversation d'élégantes au jardin trên sàn Sotheby's Hong Kong là một mốc đáng nhớ, nhưng sai lầm sẽ là xem đó như đích đến. Sự tăng giá 14 lần trong 18 năm cho thấy thị trường quốc tế mới bắt đầu “chạy theo” giá trị đã tồn tại sẵn trong tranh lụa Việt. Điều còn thiếu lâu nay là hệ thống diễn giải, bảo tồn, nghiên cứu và kể chuyện đủ hấp dẫn về các bậc danh họa – từ Vũ Cao Đàm đến cả một thế hệ Đông Dương. Nếu giới sưu tập trong nước tiếp tục bị động đứng ngoài và để những tác phẩm quan trọng rời khỏi biên giới mà không có đối thoại, kỷ lục này sẽ chỉ là một điểm sáng lẻ loi trên bản đồ đấu giá tranh Việt.
Ngược lại, nếu coi kỷ lục nghệ thuật Việt này như lời mời tham gia cuộc chơi – đầu tư nghiêm túc vào bảo tàng, tư liệu, phê bình và giáo dục mỹ thuật – thì mỗi phiên đấu giá quốc tế sẽ là dịp để thế giới nghe thêm một câu chuyện khác về Việt Nam: không phải chỉ là điểm đến du lịch, mà là nơi từng sản sinh những nghệ sĩ biết dùng chất liệu lụa truyền thống để đối thoại bình đẳng với hội họa thế giới. Kỷ lục rồi sẽ bị phá, nhưng tầm vóc của một nền nghệ thuật thì cần cả một thế hệ để xây dựng.
