Cải cách giá điện không thể đi trước đánh giá tác động
Cải cách giá điện là việc điều chỉnh cách xác định và phân bổ chi phí điện giữa các nhóm khách hàng, nhằm phản ánh chi phí cung ứng nhưng vẫn bảo đảm khả năng tiếp cận điện thiết yếu. Vì vậy, thay đổi biểu giá chỉ đáng ủng hộ khi người dân được biết trước ai sẽ phải trả thêm, mức độ tác động ra sao và có cơ chế hỗ trợ nào đi kèm. Chiều 3/11, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội thảo luận dự án sửa đổi Luật Điện lực. Dự thảo đề cập biểu giá bán lẻ nhiều thành phần, có giá công suất, đồng thời hoàn thiện căn cứ xác định, điều chỉnh giá và kiểm tra chi phí trước khi tính vào giá điện. Mục tiêu phát triển thị trường cạnh tranh, thu hút đầu tư và bảo đảm an ninh năng lượng là cần thiết, nhưng không thể biến mục tiêu đó thành lý do để hộ gia đình gánh chi phí thiếu minh bạch. Đại biểu Lê Hữu Trí đề nghị gắn lộ trình cải cách biểu giá, giảm bù chéo giá điện với đánh giá tác động cụ thể và chính sách hỗ trợ có nguồn lực bảo đảm.
Xóa bù chéo cần đi cùng hỗ trợ tiền điện có thật
Giảm dần, tiến tới xóa bù chéo giữa các nhóm khách hàng có thể làm biểu giá rõ hơn, nhưng thay đổi ấy không tự động công bằng. Dự thảo giao Chính phủ quyết định lộ trình xóa bù chéo và chuyển sang hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách. Nếu cơ chế giá đổi trước, còn tiêu chí và nguồn hỗ trợ chưa sẵn sàng, rủi ro sẽ dồn vào những hộ ít khả năng xoay xở nhất. Nhóm chịu tác động đáng lưu ý gồm hộ nghèo, người thu nhập thấp, công nhân thuê nhà và gia đình có nhu cầu điện thiết yếu lớn. Đại biểu Lê Hữu Trí nêu đúng trọng tâm: phải xác định đối tượng thụ hưởng, mức hỗ trợ, nguồn kinh phí, cơ quan chịu trách nhiệm và phương thức chi trả. Hỗ trợ tiền điện cần đến đúng người, đúng lúc, có ngân sách bảo đảm; không nên chỉ là cam kết sẽ xử lý sau khi hóa đơn tăng. Lộ trình xóa bù chéo vì thế phải dựa trên đánh giá riêng cho từng nhóm khách hàng, không chỉ trên tính toán bình quân.
Giá phải tính đúng chi phí, không chuyển phần kém hiệu quả cho dân
Nguyên tắc tính đúng, tính đủ chỉ thuyết phục khi đi kèm ranh giới rõ ràng về khoản nào được đưa vào giá. Đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị chỉ bù đắp chi phí hợp lý, hợp lệ đã được kiểm tra nhưng chưa thu hồi; loại trừ khoản đã được hỗ trợ và chi phí phát sinh do lỗi quản lý, đồng thời công khai nguồn, thời hạn và cách thức bù đắp. Đây là điều kiện cần để ngân sách và người sử dụng điện không trở thành nơi hấp thụ rủi ro kinh doanh. Cải cách cũng cần kiểm soát việc tính trùng giữa các thành phần giá và cơ chế hỗ trợ, công khai căn cứ xác định chi phí và lợi nhuận hợp lý. Theo kế hoạch được nêu tại phiên thảo luận, hằng năm EVN phải công bố kết cấu chi phí trước khi kết thúc năm tài chính; các cơ quan liên quan phối hợp kiểm toán, đánh giá và công khai kết quả. Minh bạch như vậy không phải thủ tục phụ: đó là nền tảng để người dân tin rằng giá điện phản ánh chi phí cần thiết, chứ không bao gồm sự kém hiệu quả.
Giá điện sinh hoạt theo giờ không thể mặc định phù hợp mọi nhà
Giá điện sinh hoạt theo thời gian sử dụng có thể khuyến khích dịch chuyển nhu cầu, giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới điện. Nhưng lợi ích ấy không đồng nghĩa mọi gia đình đều có thể thay đổi giờ dùng điện. Cơ sở sản xuất có thể sắp xếp ca máy; gia đình công nhân tan ca buổi chiều khó chuyển bữa cơm và giờ học của con sang đêm khuya chỉ để tìm khung giờ thấp điểm. Áp dụng đồng loạt mà không tính đến nhịp sống thực tế có nguy cơ biến một công cụ điều tiết thành gánh nặng cho người ít linh hoạt nhất. Vì thế, nên thí điểm trước khi nhân rộng, đánh giá tác động theo từng nhóm hộ và so sánh cách tính theo giờ với biểu giá bậc thang. Người dân cần được thông tin rõ cách tính, được đo đếm chính xác và có kênh giải quyết khiếu nại. Kết luận cần giữ vững là: giá điện phải phản ánh chi phí, nhưng cải cách chỉ chính đáng khi hỗ trợ an sinh sẵn sàng, chi phí được kiểm chứng và hộ gia đình có khả năng thích ứng thực tế.
