Luật AI Việt Nam sẽ vô nghĩa nếu dừng ở… tờ giấy
Luật AI Việt Nam là khung quy tắc định hướng phát triển, cung cấp và sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo, nhưng chỉ phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành nguyên tắc vận hành cụ thể, gắn với từng quy trình, dữ liệu, con người và cơ chế trách nhiệm trong các cơ quan nhà nước và hoạt động dịch vụ công.
Điểm đáng chú ý là Bộ Khoa học và Công nghệ không xem việc ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo là đích đến, mà là điểm xuất phát. Nếu luật chỉ nằm trong cặp tài liệu của cán bộ pháp chế, nó sẽ không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: AI phải giải quyết bài toán cụ thể nào cho từng sở, ngành, địa phương. Quan điểm này được thể hiện rõ tại Hội nghị tập huấn triển khai luật AI tổ chức ngày 18/9, nơi các đại biểu không chỉ nghe giới thiệu quy định, mà còn cùng nhau tháo gỡ vướng mắc trong ứng dụng AI tại cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp.
Lập trường cần thẳng thắn: nếu một đơn vị chỉ dừng ở việc “có dự án AI” để báo cáo thành tích, nhưng không soi chiếu vào quy trình, dữ liệu và trách nhiệm, thì đang lãng phí cả luật lẫn công nghệ. Luật AI Việt Nam sinh ra để thay đổi cách quản trị và phục vụ người dân, chứ không phải để làm dày thêm sổ tay pháp lý.
Tập huấn: Bộ KH&CN đang dạy chính quyền dùng AI chứ không chạy theo phong trào
Việc Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội nghị tập huấn ngày 18/9 để triển khai Luật và các văn bản dưới luật về trí tuệ nhân tạo nói lên một điều: Nhà nước muốn chính quyền học cách dùng AI một cách có trách nhiệm, không chạy theo phong trào dự án. Thứ trưởng Trần Trung Tính đặt ra ba yêu cầu trọng tâm: hiểu đúng luật, gắn pháp luật với nhu cầu ứng dụng thực tế và coi trọng quản trị rủi ro cũng như trách nhiệm khi sử dụng AI.
Theo ông, AI có thể hỗ trợ cán bộ từ tra cứu, tổng hợp thông tin, rà soát, soạn thảo đến phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định, qua đó nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Nhưng AI chỉ là trợ lý thông minh, không phải người ra quyết định thay thế; kết quả do AI tạo ra phải được kiểm tra, đánh giá trước khi sử dụng trong hoạt động công vụ. Đây là thông điệp quan trọng, vì nhiều nơi đang có xu hướng “thần thánh hóa” AI như lời giải cho mọi bài toán.
Một câu nói đáng để trích nguyên văn trong mọi tài liệu tập huấn là: “Chúng ta không nên tin tưởng tuyệt đối vào kết quả do AI gợi ý, mà cần đánh giá, kiểm chứng”. Nói cách khác, triển khai AI chính phủ mà đánh mất vai trò phán xét cuối cùng của con người thì là bước lùi về quản trị, không phải tiến bộ.
Hồ Chí Minh: từ lớp học AI đến bài toán tắc đường và thủ tục hành chính
Thành phố Hồ Chí Minh đang cho thấy một hướng triển khai AI chính phủ khá điển hình: bắt đầu từ năng lực con người, sau đó mới nói đến thuật toán. Năm 2025, thành phố tổ chức hai đợt tập huấn trực tuyến với 794 điểm cầu, thu hút 21.540 lượt người tham dự và 9 lớp trực tiếp với 2.500 học viên. Năm 2026, 558 lãnh đạo cấp phòng được hướng dẫn sử dụng trợ lý AI có bản quyền, cùng khoảng 4.000 lượt người học các lớp AI trong phong trào “Bình dân học vụ số”.
Nhưng điều quan trọng hơn là cách thành phố định nghĩa thành công. Họ không coi “triển khai AI” là mua phần mềm hay lắp thêm vài camera, mà là xác định rõ bài toán, dữ liệu, giải pháp AI, người sử dụng, kết quả đầu ra và tiêu chí đánh giá hiệu quả. Các bài toán được nhắc tới rất cụ thể: điều khiển giao thông để giảm ùn tắc, hỗ trợ thủ tục hành chính, phân tích dữ liệu phục vụ chỉ đạo điều hành, y tế, giáo dục, du lịch và quản lý đô thị.
Quan điểm ở đây rất rõ ràng: AI phải phục vụ mục tiêu quản trị và dịch vụ công, không phải để “trưng bày” chuyển đổi số. Việc nhấn mạnh duy trì kiểm soát của con người đối với quyết định quan trọng, tăng cường minh bạch, khả năng giải trình và bảo vệ dữ liệu cá nhân cho thấy một tiêu chuẩn trách nhiệm AI mà các địa phương khác nên tham khảo.
Quản trị dữ liệu AI và trách nhiệm AI: nền móng bắt buộc, không phải phụ lục kỹ thuật
Ở tầng thực thi, Bộ Khoa học và Công nghệ gửi đi một thông điệp thẳng thắn: không có quản trị dữ liệu AI nghiêm túc thì đừng nói đến AI an toàn. Luật và các văn bản dưới luật yêu cầu các đơn vị nhận diện, quản lý hệ thống có rủi ro, quản trị dữ liệu và gắn mọi ứng dụng với an toàn, bảo mật, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong suốt vòng đời hệ thống, từ lựa chọn đến vận hành và giám sát.
Khung pháp lý về AI được xây dựng trên nền tảng Luật Trí tuệ nhân tạo, kết hợp danh mục hệ thống AI rủi ro cao, danh mục dữ liệu phục vụ phát triển AI và các công cụ quản lý đạo đức, với phân loại hệ thống theo ba mức rủi ro: cao, trung bình, thấp, tương ứng với yêu cầu quản lý khác nhau. Mục tiêu là tạo không gian cho đổi mới sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm an toàn, trách nhiệm và quyền lợi người sử dụng.
Về trách nhiệm AI, nguyên tắc là không được “đổ” lỗi cho thuật toán: “AI không thay thế trách nhiệm của con người. Kết quả do AI tạo ra phải được kiểm tra, đánh giá trước khi sử dụng trong hoạt động công vụ”. Điều này có nghĩa mọi cơ quan phải xây dựng quy trình lưu vết xử lý, gắn nhãn nội dung giả mạo, kiểm chứng nguồn thông tin và tuyệt đối không đưa dữ liệu mật, dữ liệu nhạy cảm hoặc dự thảo chưa phê duyệt lên nền tảng AI công cộng.
Từ sandbox đến phòng họp ủy ban: bước tiếp theo của triển khai AI chính phủ
Việc ban hành luật AI Việt Nam và tổ chức tập huấn mới là bước khởi đầu; chặng đường khó hơn là buộc các nguyên tắc này trở thành thói quen ra quyết định của từng đơn vị. Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị các Sở Khoa học và Công nghệ cùng cơ quan liên quan chủ động tham mưu, rà soát nhu cầu ứng dụng AI, lựa chọn bài toán phù hợp và chia sẻ mô hình, kinh nghiệm, cách làm hiệu quả. Nói thẳng ra, nơi nào không tự đặt câu hỏi “AI giúp mình làm tốt hơn việc gì?” thì sẽ tụt lại phía sau.
Ở tầm chính sách, bộ này cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng dữ liệu, hệ sinh thái AI và thúc đẩy ứng dụng AI phục vụ phát triển kinh tế – xã hội cũng như hoạt động của cơ quan nhà nước. Cùng với đó là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), phát triển nguồn nhân lực và tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học để thử nghiệm, đánh giá, hoàn thiện giải pháp AI trước khi nhân rộng.
Tựu trung, triển khai AI chính phủ trong giai đoạn này nên được nhìn như cải cách quản trị, không chỉ là trang bị công nghệ. Nếu mỗi địa phương chủ động kết nối luật, dữ liệu, bài toán thực tiễn, năng lực con người và cơ chế chịu trách nhiệm, thì AI sẽ trở thành công cụ nâng chất phục vụ người dân. Còn nếu xem luật AI như phong trào, còn thuật toán như “hộp đen” để đổ lỗi, chúng ta sẽ trả giá bằng niềm tin công chúng.
