Khi AI được ca ngợi là động lực việc làm nhưng người lao động mất ghế
Tranh luận “AI tạo việc làm hay tiêu diệt việc làm” là cuộc đối đầu giữa hứa hẹn năng suất AI, tự động hóa công việc và thực tế sa thải nhân viên AI, nơi những lời cam kết về tương lai việc làm liên tục va chạm với trải nghiệm mất việc, tái cấu trúc và bất an nghề nghiệp của hàng nghìn lao động công nghệ.
Chỉ vài giờ trước khi Meta công bố báo cáo tài chính quý 6, Mark Zuckerberg trấn an dư luận rằng AI không cướp việc mà đang “thúc đẩy tuyển dụng”, vì nền kinh tế cần xây dựng một hệ thống hạ tầng khổng lồ xung quanh công nghệ này. Nói cách khác, trong tầm nhìn của ông, AI tạo việc làm thông qua làn sóng đầu tư khổng lồ vào trung tâm dữ liệu, năng lượng và hạ tầng vật lý. Thế nhưng chính Meta lại vừa sa thải 8.000 nhân viên như một phần của chiến lược tái cấu trúc ưu tiên AI. Sự đối lập giữa lời nói và hành động này khiến mọi luận điểm đẹp đẽ về tương lai việc làm trở nên khó nuốt với người lao động đang bị tác động trực tiếp.
8.000 người mất việc để đổi lấy hạ tầng AI: Việc làm mới nhưng không dành cho họ
Đợt sa thải 8.000 nhân viên, tương đương khoảng 10% lực lượng lao động, được Meta gọi là một phần của chiến lược ưu tiên AI. Email sa thải gửi từ 4h sáng ở Singapore rồi lan sang Anh và Mỹ, khiến bầu không khí tại trụ sở Menlo Park trở nên ảm đạm. Trong khi đó, khoảng 7.000 người khác bị điều chuyển sang các dự án AI và được thông báo không có quyền từ chối. Những con số khô khan này là bằng chứng sống cho một mô hình “AI tạo việc làm” trong đó một nhóm vị trí mới xuất hiện, nhưng chi phí được trả bằng sinh kế của những người vừa mất việc để giải phóng ngân sách cho cuộc đua hạ tầng.
Zuckerberg lập luận rằng nhu cầu xây dựng 32 trung tâm dữ liệu, tăng gấp đôi năng lực tính toán lên 7 rồi 14 gigawatt, sẽ kéo theo hàng loạt việc làm cho công nhân xây dựng, thợ điện, kỹ sư làm mát và hạ tầng năng lượng. AI rõ ràng đang tạo ra công việc mới, từ những đợt đổ bê tông ở các công trường đến những trạm biến áp gigawatt. Vấn đề là: các việc làm mới này chủ yếu nằm trong chuỗi hạ tầng vật lý, không dành cho lập trình viên, nhà thiết kế sản phẩm hay nhân viên văn phòng bị sa thải. “AI tạo việc làm” vì thế trở thành một câu nói đúng về mặt số liệu nhưng thiếu công bằng với những con người cụ thể vừa bị loại khỏi hệ thống.
Năng suất AI: thêm sản phẩm, không thêm kỳ nghỉ
Nếu Mark Zuckerberg vẽ nên bức tranh AI tạo việc làm thông qua hạ tầng, thì CTO Andrew Bosworth lại vạch rõ quan điểm về cách AI phải được dùng bên trong công ty: để làm nhiều hơn, chứ không để nghỉ ngơi nhiều hơn. Trong một phiên hỏi đáp nội bộ, ông khẳng định phần thời gian nhân viên tiết kiệm nhờ AI phải được chuyển thành sản phẩm và kết quả công việc, không phải thành lý do xin thêm ngày nghỉ. Khi AI giảm bớt các tác vụ lặp lại, đầu ra cho người dùng phải tăng tương ứng.
Điều đáng chú ý là thái độ của lãnh đạo với năng suất AI. Khi một nhân viên hỏi liệu năng suất tăng có thể đổi thành thêm ngày nghỉ, Bosworth lập tức gạt phăng, yêu cầu “đừng nhắc đến Meta Days nữa” và gọi đề xuất đó là vô nghĩa, rồi sau đó nói đó chỉ là câu đùa. Cách phản ứng này nói nhiều hơn cả nội dung câu trả lời: trong mắt ban lãnh đạo, năng suất AI là một công cụ để mở rộng đầu ra, chứ không phải để rút ngắn giờ làm hoặc cải thiện cân bằng cuộc sống – công việc. Diễn biến này tham gia vào tranh luận rộng hơn trong giới công nghệ về việc AI có thực sự giúp con người làm ít đi hay chỉ khiến họ phải làm nhiều hơn trong cùng một khoảng thời gian.
Tự động hóa công việc và tương lai việc làm: Ai trả giá cho lời hứa của AI?
Cả Zuckerberg và Bosworth đều đang kể về cùng một câu chuyện: AI là một động cơ tăng tốc. Ở tầm vĩ mô, đó là cuộc đua xây dựng hạ tầng, nơi những người đầu tư vào năng lực tính toán được hứa hẹn phần thưởng tương xứng trong tương lai. Ở tầm vi mô, đó là các công cụ tự động hóa công việc, cắt bỏ tác vụ lặp lại để nhân viên “làm được nhiều hơn” trong cùng một ngày làm việc. Vấn đề nằm ở chỗ ai được hưởng lợi từ động cơ này và ai bị cuốn khỏi toa tàu. Khi 8.000 người bị sa thải để lấy ngân sách theo đuổi hạ tầng AI, những câu nói về tương lai việc làm trở nên trừu tượng nếu không nhìn thẳng vào chi phí xã hội.
AI tạo việc làm – điều đó có thật. Nhưng những việc làm mới chủ yếu mọc lên ở các công trường xây dựng trung tâm dữ liệu và hệ thống năng lượng, chứ không nằm ở đúng nơi mà các đợt sa thải nhân viên AI diễn ra. Đồng thời, năng suất AI trong văn phòng lại bị yêu cầu chuyển thành thêm sản phẩm, không phải thêm Meta Days. Tương lai việc làm vì thế có thể không phải là viễn cảnh con người làm ít hơn mà vẫn hưởng thụ nhiều hơn, mà là một nền kinh tế phân tầng: một nhóm nhỏ nắm quyền, vốn và hạ tầng AI; một nhóm kỹ năng cao được tái bố trí; và một nhóm khác bị đẩy ra ngoài lề. Câu hỏi không còn là “AI có tạo việc làm không” mà là “những việc làm đó thuộc về ai, ở đâu, với điều kiện nào”.
