Công cụ phổ biến, kỹ năng kiểm chứng chưa theo kịp
Học sinh dùng AI trong học tập là việc người học dựa vào các công cụ trí tuệ nhân tạo để tìm hiểu kiến thức, giải bài tập, tóm tắt tài liệu hoặc tạo bản nháp, thay vì tự thực hiện toàn bộ quy trình. Thói quen này đã lan rộng: dữ liệu sơ bộ từ PISA 2025, được công bố ngày 8.9.2026, cho thấy 94% học sinh Việt Nam tham gia khảo sát từng dùng chatbot AI để học, trong đó có nghiên cứu chủ đề, tóm tắt dữ liệu và soạn thảo văn bản. Khoảng cách đáng ngại nằm ở chỗ chỉ khoảng 70% được hướng dẫn đánh giá và kiểm chứng nội dung do AI tạo ra. Một khảo sát đầu năm 2024 với 11.000 học sinh tại 44 tỉnh, thành cũng ghi nhận 87% biết đến việc ứng dụng AI trong giáo dục. Các con số cho thấy tiếp cận công nghệ đang đi nhanh hơn khả năng sử dụng có trách nhiệm. AI có thể gợi lời giải Toán hay dựng bài văn trong vài giây, nhưng tốc độ ấy không đồng nghĩa với việc học sinh đã hiểu cách làm.
Điểm cao ở nhà, lúng túng khi tự làm
Giáo viên đang thấy rõ khoảng cách giữa bài làm đẹp mắt và năng lực thật. Cô Phương Lan, giáo viên ở Bắc Ninh, cho biết có học sinh đạt điểm cao, thậm chí điểm tuyệt đối ở bài tập hoặc bài kiểm tra trực tuyến, nhưng kết quả thi trực tiếp lại thấp. Dù đã có tài liệu ôn tập, một số em vẫn dùng điện thoại tra đáp án bằng Gemini, kể cả với câu hỏi đã được hướng dẫn; giáo viên cũng bắt gặp học sinh tìm lời giải thay vì tự làm bài. Đây không chỉ là gian lận bằng AI hay vi phạm quy định lớp học. Khi chatbot giải hộ bài Toán, học sinh bỏ qua việc phân tích dữ kiện và thử cách giải; khi chép bài văn, các em không luyện cách hình thành luận điểm. Bài tập vốn có ích nhờ chính quá trình suy nghĩ và sửa sai. Nếu phần việc ấy bị giao cho máy, điểm số có thể che lấp những kỹ năng chưa được hình thành.
Nỗi lo phụ huynh có cơ sở, nhưng cấm đoán chưa đủ
Nỗi lo về phụ thuộc công nghệ không phải chuyện xa vời với gia đình anh Dương Đức, một lập trình viên ở TP.HCM. Anh cấm con trai 13 tuổi dùng AI vì cho rằng lứa tuổi lớp 8 cần rèn tư duy logic, lập luận và trí nhớ; dùng quá nhiều có thể khiến trẻ giảm khả năng tự suy nghĩ. Nhưng cấm hoàn toàn cũng khó bền vững khi công cụ AI và Internet ngày càng dễ tiếp cận, khiến gia đình và nhà trường khó kiểm soát mọi lần sử dụng. Điều cần bảo vệ không phải là học sinh khỏi mọi công nghệ, mà là cơ hội tự đọc, đặt câu hỏi, mắc lỗi và tự tìm cách sửa. Dữ liệu được dẫn từ OECD cũng cho thấy cách dùng mới quyết định tác động: nhóm lạm dụng AI để làm hộ bài thường có điểm Khoa học thấp hơn, trong khi dùng vừa phải hoặc được hướng dẫn kiểm chứng có thể gắn với kết quả tốt hơn. Vì vậy, rủi ro nằm ở việc giao khoán tư duy, không phải ở bản thân công cụ.
Dạy cách dùng AI, đồng thời giữ phần việc của con người
Giáo dục AI nên dạy học sinh xem chatbot là người hỗ trợ, không phải người làm hộ. Các em có thể tự lập dàn ý, viết bản nháp rồi nhờ AI góp ý cấu trúc; hoặc yêu cầu công cụ giải thích khái niệm khó, đề xuất câu hỏi và phản biện bài làm của chính mình. Nhà trường cũng cần đổi cách đánh giá: yêu cầu trình bày các bước giải, bảo vệ quan điểm và kiểm tra trực tiếp để nhận diện năng lực thực chất. Theo Quyết định 2422/QĐ-BGDĐT, giáo dục AI sẽ được triển khai trên toàn quốc từ năm học 2026–2027, với 12 tiết mỗi lớp mỗi năm học; trường có thể mở rộng tùy điều kiện. Đây là cơ hội để đưa kỹ năng kiểm chứng, tư duy độc lập và cách dùng phù hợp vào lớp học, thay vì chỉ dạy thao tác với công nghệ. Thước đo thành công không phải bài tập hoàn chỉnh nhanh đến đâu, mà là học sinh còn làm được gì khi không có AI bên cạnh.
