500 km metro Hà Nội: Không chỉ là dự án giao thông
Kế hoạch metro Hà Nội 500 km là chiến lược xây dựng mạng lưới đường sắt đô thị quy mô lớn, tạo trục giao thông công cộng khối lượng lớn, kết nối trung tâm với các đô thị vệ tinh và khai thác mạnh không gian ngầm, nhằm tái cấu trúc phát triển Thủ đô theo mô hình đô thị hiện đại, nén nhưng đi lại nhanh, thuận tiện và ít phụ thuộc vào ô tô cá nhân.
Điểm đáng chú ý là đây không phải ý tưởng chung chung mà là kỳ vọng chính trị ở cấp cao nhất. Phát biểu tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội sáng 4/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá Hà Nội đang triển khai Quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm và nhấn mạnh nếu trong vài năm tới Hà Nội hoàn thành được khoảng 500 km đường sắt đô thị, bộ mặt Thủ đô và việc đi lại của người dân sẽ thay đổi rất nhiều. Nói cách khác, metro không còn là “dự án giao thông” mà trở thành thước đo mới cho phát triển thủ đô.
Quan điểm này đặt ra một yêu cầu rất rõ: hoặc Hà Nội bứt phá hạ tầng giao thông Hà Nội, hoặc chấp nhận tiếp tục tắc nghẽn, ngập úng và một cấu trúc đô thị manh mún. Khi lãnh đạo cao nhất đã “chỉ mặt đặt tên” đường sắt đô thị là trục xương sống, câu hỏi không còn là có làm hay không, mà là làm thế nào cho đủ nhanh và đủ thông minh.
Từ 21,5 km đến 500 km: Thách thức tốc độ và năng lực thực thi
Nhìn vào các con số, tham vọng 500 km metro Hà Nội 500 km trong giai đoạn 2026-2035 là một cú tăng tốc chưa từng có. Hiện thành phố mới khai thác 21,5 km metro, gồm tuyến 2A Cát Linh - Hà Đông dài 13 km và 8,5 km trên cao của tuyến số 3 Nhổn - ga Hà Nội. Trong 15-16 năm qua, Hà Nội chỉ đưa vào khai thác bình quân khoảng 1,3-1,4 km metro mỗi năm.
Trên giấy, toàn mạng đường sắt đô thị dự kiến gồm 18 tuyến với tổng chiều dài 979 km. Giai đoạn 2026-2035, Hà Nội đặt mục tiêu nghiên cứu và xây dựng kế hoạch đầu tư khoảng 500 km đường sắt đô thị để hình thành khung giao thông công cộng khối lượng lớn và thúc đẩy phát triển đô thị theo mô hình TOD. Nhưng để đạt 500 km vào khoảng 2035, thành phố phải hoàn thành thêm khoảng 478,5 km trong 9 năm, tức hơn 53 km mỗi năm – gấp hàng chục lần tốc độ lịch sử.
Ở góc độ phân tích, đây không còn là bài toán kỹ thuật mà là bài test về kỷ luật tiến độ, cải cách thủ tục và năng lực điều phối dự án lớn. Hà Nội đã khởi công khoảng 300 km đường sắt đô thị và sáu tuyến mới, trong đó năm tuyến dài khoảng 303,5 km dự kiến cơ bản hoàn thành vào năm 2030. Nếu không thay đổi cách làm, con số 500 km sẽ chỉ là khẩu hiệu. Nhưng nếu dám tái cấu trúc quy trình chuẩn bị đầu tư, đấu thầu, giải phóng mặt bằng, nó có thể trở thành cú nhảy lịch sử cho phát triển thủ đô.
Nga ngỏ ý hỗ trợ: Cơ hội nhưng không phải chiếc đũa thần
Một điểm mới quan trọng trong chiến lược đường sắt đô thị là yếu tố hợp tác quốc tế. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho biết phía Nga đã ngỏ ý hỗ trợ Hà Nội xây dựng metro như một biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước. Đây không chỉ là tín hiệu ngoại giao mà còn là cơ hội để Hà Nội tiếp cận kinh nghiệm vận hành hệ thống metro lâu đời, từ thiết kế tuyến, khai thác không gian ngầm, tới tổ chức vận hành.
"Nếu Hà Nội hoàn thành khoảng 500 km đường sắt đô thị trong những năm tới, bộ mặt Thủ đô và việc đi lại của người dân sẽ thay đổi rất nhiều", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh. Nga có thể giúp về công nghệ và mô hình quản lý, nhưng chính Hà Nội phải quyết định mình muốn một hệ thống metro kiểu nào: chỉ là phương tiện đi lại, hay là bộ khung cho cả không gian đô thị mới.
Vì vậy, hợp tác với Nga chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cải cách nội lực. Nếu quy hoạch không nhất quán, pháp lý dự án chậm và năng lực quản lý yếu, mọi hỗ trợ quốc tế cũng khó phát huy. Ngược lại, nếu Hà Nội coi metro là dự án “hạt nhân” trong hạ tầng giao thông Hà Nội, đặt ra tiêu chuẩn cao ngay từ hôm nay, thì mỗi km đường sắt đô thị sẽ vừa là tuyến vận tải, vừa là tuyến “xuất khẩu hình ảnh” của một Thủ đô hiện đại, tự tin hội nhập.
Khai thác không gian ngầm, trên cao và những công trình biểu tượng
Điểm cốt lõi trong phát triển thủ đô lần này là tầm nhìn đa tầng: không chỉ trên mặt đất mà còn cả không gian ngầm và trên cao. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, quy hoạch Hà Nội cần tính đến việc phát triển không gian ngầm, không gian trên cao, đồng thời thực hiện tốt quy hoạch khu vực trung tâm, các đô thị vệ tinh và kế hoạch giãn dân. Nói cách khác, mỗi nhà ga đường sắt đô thị phải là một nút đô thị, chứ không chỉ là điểm lên xuống tàu.
Ông đề nghị Hà Nội phát triển các công trình mang tính biểu tượng, khai thác hiệu quả không gian ngầm, trên cao, hoàn thiện hạ tầng giao thông, tạo diện mạo Thủ đô hiện đại. Khu Trung tâm chính trị Ba Đình được quy hoạch thành biểu tượng thành tựu cách mạng Việt Nam, còn khu vực hồ Hoàn Kiếm phải vừa giữ di sản, vừa mở thêm không gian vui chơi, sinh hoạt, nơi gửi xe thuận tiện cho người dân và du khách.
Ở đây, lựa chọn chính sách rất rõ: hoặc chúng ta tiếp tục chắp vá từng dự án, hoặc biến metro và không gian ngầm thành mạng lưới liên hoàn của trung tâm thương mại, bãi đỗ xe, công viên ngầm, lối đi bộ, hồ điều hòa giảm ngập. Nếu Hà Nội dám làm khác, những công trình biểu tượng mới sẽ không chỉ là tòa nhà hoành tráng, mà là một hệ sinh thái đô thị giúp người dân tiếp cận hồ Gươm và trung tâm dễ dàng, an toàn và thoải mái hơn.
Giao thông là chìa khóa giãn dân và bảo tồn lõi đô thị lịch sử
Không thể nói đến phát triển thủ đô mà bỏ qua bài toán giãn dân nội đô. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh Hà Nội phải đồng thời chỉnh trang khu vực trung tâm, phát triển đô thị vệ tinh và giãn dân nội thành. Nhưng để người dân sẵn sàng rời khỏi khu vực nội đô, ông cho rằng điều kiện tiên quyết là giao thông thuận tiện, với mục tiêu rút ngắn thời gian di chuyển từ khu dân cư mới về hồ Hoàn Kiếm xuống khoảng 10-15 phút.
Hà Nội hiện quy hoạch đồng bộ đường bộ, đường ngầm, cao tốc và đường sắt đô thị để kết nối trung tâm với các đô thị ngoại ô, đồng thời triển khai 5 tuyến đường vành đai. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước kỳ vọng từ nay đến tháng 9 hoặc tháng 10, một số đoạn vành đai có thể đưa vào khai thác, góp phần giảm ùn tắc, ngập úng và giúp người dân sớm thụ hưởng thành quả phát triển.
Quan điểm hợp lý là: chỉ khi giao thông công cộng khối lượng lớn vận hành hiệu quả, người dân mới tự nguyện rời phố cổ, tạo điều kiện để Nhà nước bảo tồn lõi đô thị lịch sử. Nếu Hà Nội biến metro Hà Nội 500 km thành mạng lưới đáng tin cậy, đúng giờ, kết nối tốt với xe buýt, đường vành đai, bãi đỗ xe ngầm, thì mỗi chuyến tàu sẽ là một “lá phiếu niềm tin” cho tương lai Thủ đô – một thành phố hiện đại nhưng vẫn giữ được ký ức và bản sắc.
