Quy chế mới: cuộc thi khoa học kỹ thuật bước vào thời kỳ "liêm chính bắt buộc"
Quy chế mới về Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học là bộ khung quy định chi tiết cách tổ chức, chấm điểm và kiểm soát liêm chính khoa học, với trọng tâm là yêu cầu khai báo sử dụng trí tuệ nhân tạo và lưu giữ nhật ký nghiên cứu liên tục để chứng minh học sinh thực sự là người làm nên sản phẩm nghiên cứu của mình. Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT để lấy ý kiến góp ý. Nếu được ban hành, Thông tư mới sẽ thay thế hai Thông tư hiện hành, đồng thời chuẩn hóa danh mục lĩnh vực dự thi còn 16 lĩnh vực và thiết kế lại hệ thống 20 tiêu chí đánh giá theo cấu trúc của Regeneron ISEF. Điều này cho thấy Bộ không chỉ vá lỗi vụn vặt, mà đang tái thiết cuộc thi theo chuẩn quốc tế, với nền tảng là liêm chính khoa học.
AI không bị cấm, nhưng phải khai báo và không được "làm hộ" học sinh
Thông điệp quan trọng nhất từ dự thảo là: AI không phải kẻ thù, nhưng gian lận học tập bằng AI sẽ bị xử lý nặng. Học sinh được phép sử dụng AI để tra cứu hoặc mô phỏng, miễn là kê khai trung thực trong hồ sơ về mục đích và phạm vi sử dụng. Nói cách khác, khai báo AI là yêu cầu bắt buộc, không phải lựa chọn. Đồng thời, Bộ nghiêm cấm dùng công nghệ số hoặc trí tuệ nhân tạo để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo lập dữ liệu sai lệch, sao chép, chiếm đoạt hoặc trình bày kết quả của người khác như sản phẩm của mình. Đây là ranh giới rất rõ: AI được dùng như công cụ hỗ trợ, nhưng không được “làm hộ" học sinh các phần phân tích, sáng tạo cốt lõi. Nếu cố tình che giấu hoặc khai báo không trung thực về việc dùng AI trong hồ sơ dự thi, học sinh đang tự đẩy mình vào nguy cơ bị xem là gian lận học tập.
Nhật ký nghiên cứu: "hộ chiếu" chứng minh tính nguyên gốc của dự án
Quy định bắt buộc lập nhật ký nghiên cứu liên tục là cuộc đổi luật làm nhiều học sinh phải thay đổi cách làm việc ngay lập tức. Theo dự thảo, học sinh phải ghi nhật ký bằng bản viết hoặc điện tử, nêu rõ thời gian, công việc, phương pháp và vai trò của từng người, đồng thời có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Đây không phải thêm một thủ tục giấy tờ, mà là bằng chứng sống cho thấy dự án không sao chép, không giả mạo và phản ánh đúng mức độ đóng góp thực chất của từng thành viên. Các dự án dự thi bị cấm gian lận, giả mạo, sao chép hoặc sử dụng trái phép kết quả của người khác. Thời gian nghiên cứu cũng bị giới hạn không quá 12 tháng liên tục, buộc nhóm phải lên kế hoạch bài bản. Nếu coi cuộc thi khoa học kỹ thuật là “sân chơi nghiêm túc”, thì nhật ký nghiên cứu chính là hộ chiếu để vào sân.
Kỷ luật nghiêm: làm giả hồ sơ có thể bị cấm thi 2 năm
Điểm then chốt khiến nhiều người giật mình là mức phạt: học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc sẽ bị hủy kết quả và cấm tham gia cuộc thi từ 1 đến 2 năm. Đây là thông điệp mạnh: gian lận học tập không còn là chuyện “rút kinh nghiệm”, mà là hành vi có hậu quả rõ ràng. Không chỉ học sinh, người hướng dẫn nếu vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn từ 1 đến 2 chu kỳ tiếp theo và bị xử lý theo quy định về viên chức. Nếu dự án bị phát hiện vi phạm liêm chính khoa học sau khi đã được trao giải, toàn bộ giải thưởng sẽ bị thu hồi và thông tin vi phạm được công khai. Đây là cơ chế răn đe cần thiết trong bối cảnh nhiều năm qua cuộc thi khoa học kỹ thuật từng bị hoài nghi vì tình trạng người lớn làm thay hoặc copy đề tài có sẵn.
Học sinh cần chuẩn bị gì để không bị loại khỏi “cuộc chơi khoa học mới”?
Dự thảo lần này không chỉ siết, mà còn định hình lại cách tham gia cuộc thi khoa học kỹ thuật: từ chỗ “chạy dự án cho kịp thi” sang “làm nghiên cứu có trách nhiệm”. Một mặt, Bộ tăng cường quy định liêm chính khoa học trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến; mặt khác, chuẩn hóa 16 lĩnh vực và 20 tiêu chí chấm chia thành 5 nhóm, trong đó phần trình bày chiếm đến 35 điểm trên tổng 100 điểm. Điều đó buộc học sinh phải làm thật, hiểu thật để trình bày được. Về phía hệ thống, các dự án được phân loại theo ba mức độ an toàn, danh sách và poster phải công khai, và đơn vị thường trực phải tiếp nhận phản ánh về tính nguyên gốc, xác minh trong vòng 7 ngày. Dự thảo cũng được xây dựng nhằm cụ thể hóa các nghị quyết, nghị định về chính sách học bổng cho khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Nếu muốn nắm bắt cơ hội đó, học sinh và giáo viên phải coi nhật ký nghiên cứu, khai báo AI và tuân thủ liêm chính khoa học là “chuẩn mới tối thiểu”, không phải gánh nặng thủ tục.
