Cuộc thi khoa học học sinh bước vào thời kỳ ‘không khoan nhượng’ với gian lận
Quy chế mới cho Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT là bộ quy định chi tiết về tính nguyên gốc, liêm chính khoa học và cách sử dụng AI trong dự án nghiên cứu, nhằm bảo đảm các kết quả đạt giải thật sự xuất phát từ năng lực, lao động trí tuệ và đóng góp thực chất của học sinh, chứ không phải từ sao chép hay để máy móc làm hộ. Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa đăng tải dự thảo Thông tư mới để lấy ý kiến, với mục tiêu chuẩn hóa lại cuộc thi khoa học học sinh và tiệm cận chuẩn Regeneron ISEF quốc tế. Nếu được ban hành, Thông tư này sẽ thay thế hai văn bản hiện hành, đánh dấu bước chuyển mạnh từ "thi cho vui" sang một sân chơi nghiên cứu nghiêm túc, có chuẩn mực liêm chính rõ ràng.
Vì sao Bộ Giáo dục siết liêm chính khoa học và quy định về AI
Điểm cốt lõi của dự thảo là siết chặt quy định liêm chính khoa học trong bối cảnh AI đang len vào mọi hoạt động nghiên cứu. Dự thảo được xây dựng để cụ thể hóa các định hướng tại Nghị quyết 71-NQ/TW, 57-NQ/TW và Nghị định 179/2026/NĐ-CP về chính sách học bổng cho người học ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược. Nói cách khác, nhà nước muốn bảo đảm rằng các suất học bổng và cơ hội tuyển sinh đại học gắn với kết quả cuộc thi khoa học học sinh phải dựa trên năng lực thật, sản phẩm nghiên cứu thật. Khi AI có thể viết báo cáo, tạo dữ liệu giả trong vài giây, nếu không có quy định rõ ràng, cuộc thi sẽ biến thành cuộc đua xem ai dùng máy tốt hơn, thay vì ai nghiên cứu tử tế hơn – và đó là điều ngành giáo dục không chấp nhận.
AI trong dự án nghiên cứu: được dùng nhưng không được ‘làm hộ’
Dự thảo không cấm AI, nhưng đặt ra lằn ranh rất rõ: học sinh được dùng AI để tra cứu hoặc mô phỏng, với điều kiện phải kê khai trung thực mục đích và phạm vi sử dụng trong hồ sơ. Ngược lại, sử dụng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo dữ liệu sai lệch hoặc thay thế hoạt động phân tích, sáng tạo của chính học sinh bị cấm tuyệt đối. Đây là thông điệp thẳng thắn: AI là công cụ hỗ trợ, không phải người làm hộ dự án. Một câu nên được trích lại đầy đủ là: "Dự thảo cho phép học sinh sử dụng AI để tra cứu hoặc mô phỏng, nhưng phải kê khai trung thực trong hồ sơ về mục đích và phạm vi sử dụng." Những ai quen thói copy kết quả, nhờ chat bot viết toàn bộ báo cáo sẽ phải thay đổi. Cuộc thi chỉ chấp nhận sản phẩm mà dấu vết lao động nghiên cứu của học sinh được chứng minh rõ bằng nhật ký, dữ liệu gốc và quá trình làm việc liên tục.
Nhật ký nghiên cứu, điểm số và trách nhiệm: cuộc chơi nghiêm túc hơn
Quy chế mới biến cuộc thi nghiên cứu khoa học thành một quá trình được giám sát chặt chẽ, thay vì chỉ nhìn vào một bài báo cáo cuối cùng. Học sinh buộc phải lập nhật ký nghiên cứu liên tục (bản viết hoặc điện tử), ghi rõ thời gian, công việc, phương pháp và vai trò từng thành viên, có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Đây là tài liệu bắt buộc để đối chiếu mức độ tham gia thực chất, phân biệt giữa "được thầy làm hộ" và tự làm. Hệ thống chấm thi cũng được thiết kế lại: 20 tiêu chí chia thành 5 nhóm với tổng điểm tối đa 100 điểm, trong đó câu hỏi nghiên cứu 10 điểm, thiết kế và phương pháp 15 điểm, thực hiện 20 điểm, tính sáng tạo và tác động tiềm năng 20 điểm, trình bày 35 điểm. Giáo viên hướng dẫn và nhà trường không còn đứng ngoài; họ chịu trách nhiệm liên đới nếu để xảy ra vi phạm, và những trường buông lỏng giám sát sẽ bị phê bình, xem xét trách nhiệm người đứng đầu.
Cấm thi nghiên cứu khoa học 1–2 năm: chế tài đủ nặng để răn đe
Phần nghiêm khắc nhất của dự thảo nằm ở chế tài. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc sẽ bị hủy kết quả thi và cấm tham gia cuộc thi từ 1 đến 2 năm. Tương tự, sử dụng AI để giả mạo quy trình, tạo dữ liệu ảo hoặc che giấu việc "máy làm hộ" cũng có thể bị xem là gian lận nghiêm trọng, kéo theo lệnh cấm thi nghiên cứu khoa học. Tất cả giải thưởng của dự án vi phạm sẽ bị thu hồi và công bố công khai. Danh sách dự án, báo cáo tóm tắt và poster phải được đăng tải rộng rãi; đơn vị thường trực công khai địa chỉ tiếp nhận phản ánh về tính nguyên gốc và xử lý xác minh trong 7 ngày làm việc. Khi mọi thứ – từ cách chấm đến tố cáo gian lận – đều minh bạch, cuộc thi khoa học học sinh sẽ bớt "đẹp trên giấy" và trở thành môi trường tập dượt liêm chính khoa học cho thế hệ nhà nghiên cứu tương lai.
