An toàn mạng học sinh: từ kỹ năng phụ thành năng lực cốt lõi
An toàn mạng học sinh là quá trình trang bị cho người học kiến thức, kỹ năng số an toàn và thái độ ứng xử có trách nhiệm, giúp các em nhận diện nguy cơ lừa đảo, thao túng, bạo lực mạng và biết cách bảo vệ trực tuyến cho bản thân cũng như bạn bè trong mọi hoạt động học tập, giải trí và giao tiếp trên không gian số. Điểm đáng nói là các trường phổ thông đã bắt đầu coi giáo dục an ninh mạng như một năng lực cốt lõi, chứ không phải hoạt động ngoại khóa mang tính phong trào. Sáng 19/10, một chuyên đề về chuyển đổi số và phòng ngừa tội phạm trên không gian mạng được tổ chức tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi - Nam Sách, nằm trong kế hoạch giáo dục năm học 2026 - 2027 của nhà trường. Điều này cho thấy an toàn mạng không còn là “món thêm” mà đang trở thành phần cấu trúc của chương trình giáo dục.
Từ bài giảng đến tình huống đời thực: dạy học sinh cách nhận diện cạm bẫy
Điểm mạnh của các chương trình an toàn mạng học sinh hiện nay là rời khỏi kiểu thuyết trình khô cứng để đi thẳng vào những tình huống đời thực. Tại buổi ngoại khóa ở THPT Mạc Đĩnh Chi, học sinh được đặt vào các kịch bản quen thuộc: tin nhắn vay tiền từ tài khoản bạn bè, cuộc gọi video mạo danh người thân, thông báo học bổng yêu cầu đóng phí và cung cấp giấy tờ. Những câu hỏi “căn cứ nào để tin, cần kiểm tra điều gì và khi nào phải dừng lại” buộc các em phải suy nghĩ như người trưởng thành, thay vì phản ứng theo cảm xúc. Diễn giả – một chuyên gia tội phạm học với gần hai thập niên điều tra tội phạm – phân tích rõ cách kẻ xấu đánh vào nhu cầu kiếm tiền, tìm học bổng, được công nhận hay được lắng nghe để thao túng người dùng trẻ tuổi. Đây là kiểu giáo dục an ninh mạng thẳng thắn: không tô hồng công nghệ, mà chỉ ra mặt tối để học sinh đủ tỉnh táo.
Trải nghiệm tương tác và vai trò “Đại sứ An toàn số” trong văn hóa mạng học đường
Nếu buổi chuyên đề ở một trường phổ thông cho thấy chiều sâu chuyên môn, thì Diễn đàn Cyber Care Summit lại cho thấy chiều rộng của phong trào giáo dục an ninh mạng. Diễn đàn do một hệ thống trường phổ thông liên cấp tổ chức, quy tụ khoảng 300 đại biểu, gồm đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà giáo dục và ban giám hiệu gần 50 trường tại Hà Nội. Tại khu vực trải nghiệm, học sinh tiếp cận các tình huống thường gặp khi sử dụng mạng thông qua trò chơi và hoạt động tương tác, từ nhận diện nguy cơ lừa đảo đến cách ứng xử có trách nhiệm với người khác. Đáng chú ý, 15 học sinh được chọn làm “Đại sứ An toàn số học đường”, cùng chia sẻ thông điệp sử dụng mạng an toàn, khuyến khích bạn bè lên tiếng trước hành vi gây tổn thương trên mạng. Khi chính học sinh trở thành người truyền thông điệp, văn hóa bảo vệ trực tuyến không còn là khẩu hiệu từ người lớn mà trở thành chuẩn mực nội sinh trong cộng đồng lớp học.
Dạy trách nhiệm trên mạng: chống bắt nạt, kiểm chứng AI và biết tìm trợ giúp
Giáo dục an ninh mạng không chỉ là dạy né lừa đảo, mà còn là dạy sống tử tế trên mạng. Chuyên đề tại THPT Mạc Đĩnh Chi dành riêng một phần cho văn hóa ứng xử: khi bạn bị bêu riếu hoặc bị đe dọa phát tán hình ảnh, học sinh được định hướng không tiếp tay lan truyền, không đổ lỗi nạn nhân và chủ động tìm sự hỗ trợ từ người lớn có trách nhiệm. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo xuất hiện ở mọi nơi, diễn giả nhấn mạnh: câu trả lời mạch lạc của AI không đồng nghĩa với nội dung chính xác, học sinh phải kiểm chứng với tài liệu đáng tin cậy và chú ý dữ liệu cá nhân đưa vào công cụ. Ở Diễn đàn Cyber Care Summit, phần tập huấn cho nhà trường tập trung vào nhận diện lừa đảo, mạo danh, bắt nạt trực tuyến và các hình thức xâm hại trên mạng, đồng thời hướng dẫn cách phòng ngừa, tiếp nhận thông tin, ứng phó ban đầu và phối hợp hỗ trợ khi học sinh gặp sự cố. Việc bảo vệ trực tuyến vì thế được hiểu là chuỗi hành động cụ thể, chứ không dừng ở cảnh báo chung chung.
Từ chiến dịch đến chương trình dài hạn: vì sao trường học phải đi đầu
Điều đáng mừng là các hoạt động này không xuất hiện rời rạc theo kiểu “ngày hội công nghệ”, mà gắn với những chiến dịch và kế hoạch dài hạn. Chuyên đề ở THPT Mạc Đĩnh Chi nằm trong kế hoạch giáo dục năm học 2026 - 2027; Diễn đàn Cyber Care Summit diễn ra trong khuôn khổ chiến dịch “Không một mình – Kết nối không tổn thương”, hướng tới bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Sau diễn đàn, các hoạt động hưởng ứng về an toàn học đường sẽ tiếp tục triển khai trong năm học 2026 - 2027 tại các trường trên địa bàn thành phố, nhằm giúp học sinh nâng cao nhận thức, rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ và biết tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp tình huống không an toàn. Khép lại chuyên đề, diễn giả tặng nhà trường một bộ tài liệu như cuốn cẩm nang an toàn số dành cho học sinh, đồng thời nhắn nhủ các em thường xuyên đọc, suy ngẫm và vận dụng vào cuộc sống. Thực tế đó cho thấy: nếu trường học không đi đầu trong giáo dục an ninh mạng, sẽ không có lực lượng nào đủ gần gũi và liên tục để giúp thế hệ trẻ xây dựng kỹ năng số an toàn.
