Nhu cầu điện tăng 5,4% mỗi năm: cơ hội kinh tế hay rủi ro an niên năng lượng?
An niên năng lượng Đông Nam Á là khả năng các quốc gia trong khu vực bảo đảm cung cấp năng lượng liên tục, đủ công suất và với chi phí hợp lý cho phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời hạn chế tối đa phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu và tránh các cú sốc từ thị trường nhiên liệu quốc tế, khi nhu cầu điện tăng nhanh và cơ cấu cung cấp năng lượng ASEAN ngày càng phức tạp. Nền tảng đó đang bị thử thách nghiêm trọng. Dự kiến nhu cầu điện năng tại Đông Nam Á sẽ tăng trưởng trung bình 5,4% mỗi năm đến 2030, chủ yếu do nhu cầu làm mát, trung tâm dữ liệu và công nghiệp mở rộng. Đây là tốc độ ít khu vực nào theo kịp, biến hệ thống điện ASEAN thành “đường đua” căng thẳng hơn là một hạ tầng an toàn. Nếu chỉ nhìn đây là tín hiệu tích cực cho tăng trưởng, các nước sẽ bỏ qua mặt trái: rủi ro thiếu điện, giá điện biến động và những đứt gãy chuỗi cung ứng có thể lan nhanh trong toàn khối.
Cán cân cung – cầu lệch, phụ thuộc nhập khẩu: điểm yếu chiến lược của cung cấp năng lượng ASEAN
Những rủi ro trong cung cấp năng lượng ASEAN không còn là cảnh báo lý thuyết mà đã thành điểm yếu chiến lược. Khí tự nhiên hiện đóng góp gần 1/5 tổng nguồn cung năng lượng của ASEAN, song sản lượng trong khu vực suy giảm, nhập khẩu LNG tăng hơn 3 lần giai đoạn 2015–2025. Trong giai đoạn 2025–2030, tiêu thụ khí đốt được dự báo tăng thêm khoảng 18%, tương đương hơn 30 tỷ m³ mỗi năm, với tốc độ trên 3%/năm. Động lực chính lại đến từ điện khí: khu vực dự kiến bổ sung khoảng 24 GW công suất điện khí và nhu cầu khí cho phát điện tăng khoảng 30%, tức khoảng 25 tỷ m³ mỗi năm. Cùng lúc, sản lượng dầu thô đã giảm 40% so với đỉnh những năm 1990 và nhập khẩu dầu tiếp tục tăng. Nói cách khác, ASEAN đang xây thêm tầng nhà phát triển trên nền móng năng lượng ngày càng dựa vào nguồn nhập, dễ bị tổn thương trước biến động giá, địa chính trị và các tuyến vận chuyển chiến lược như eo biển Hormuz.
Lưới điện yếu, năng lượng tái tạo biến đổi: vì sao hệ thống điện khu vực dễ bị sốc?
Vấn đề của an niên năng lượng Đông Nam Á không chỉ nằm ở nguồn cung, mà còn ở cách hệ thống điện hấp thụ và phân phối năng lượng. Báo cáo đánh giá cho thấy khu vực đang đối mặt với mất cân bằng cung – cầu, cơ cấu sản xuất điện thay đổi với tỷ trọng lớn hơn của năng lượng tái tạo biến đổi (VRE), trong khi hệ thống lưới điện vẫn còn nhiều hạn chế. Sản lượng điện từ cả nhiên liệu hóa thạch và năng lượng tái tạo sẽ tiếp tục tăng, nhưng biến động thị trường nhiên liệu có thể làm tổn hại chi phí, khả năng chi trả và độ tin cậy của hệ thống, đặc biệt ở các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu. Các nguồn thay thế như biomethane hay hydro phát thải thấp được đánh giá khó mở rộng quy mô trong trung hạn, khiến dư địa giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch bị thu hẹp. Khi nhu cầu điện tăng nhanh và ngày càng nhiều nguồn VRE được đấu nối, một lưới điện yếu, ít linh hoạt, thiếu lưu trữ năng lượng bằng pin và ít kết nối xuyên biên giới sẽ biến bất kỳ gián đoạn nào thành cú sốc lan rộng trong toàn khu vực, từ nhà máy đến hộ gia đình.
Chia sẻ điện khu vực và hợp tác chính sách: IEA đặt ra bài kiểm tra cho ASEAN
Nếu tiếp tục xử lý an niên năng lượng theo từng quốc gia, ASEAN sẽ bị “bắt bài” bởi cùng một nhóm rủi ro: nhu cầu điện tăng nhanh, phụ thuộc nhập khẩu và lưới điện yếu kết nối. Báo cáo mới nhấn mạnh các thách thức ngày càng lớn khi mối liên kết giữa các hệ thống năng lượng trở nên phức tạp, đặt ra yêu cầu phối hợp và lập kế hoạch chặt chẽ hơn giữa các nước. Theo cơ quan năng lượng quốc tế, an ninh năng lượng cần được tích hợp vào quyết định trên toàn hệ thống, từ dự trữ dầu, hạ tầng khí đốt đến lưới điện và giải pháp hiệu quả năng lượng. Điều đó chỉ có ý nghĩa nếu được cụ thể hóa bằng chia sẻ điện khu vực: thông tin vận hành, thủ tục ứng phó khẩn cấp, hỗ trợ xuyên biên giới và đầu tư chung vào hạ tầng truyền tải, lưu trữ năng lượng bằng pin và nguồn linh hoạt. Khi Indonesia dự kiến đóng góp khoảng 40% tăng trưởng nhu cầu điện và Việt Nam 26% đến 2030, hai nền kinh tế này cùng các nước trong khối cần xem hợp tác điện lực là trụ cột chiến lược, chứ không chỉ là những dự án thí điểm mang tính biểu tượng.
Kết luận: Không có an niên năng lượng nếu ASEAN tiếp tục đi một mình
Đông Nam Á đang bước vào thập kỷ mà mỗi phần trăm tăng trưởng nhu cầu điện đều kéo theo một phần rủi ro mới cho an niên năng lượng. Nhu cầu điện tăng trung bình 5,4% mỗi năm, tiêu thụ khí đốt và nhập khẩu LNG, dầu thô, than đều leo thang, trong khi lưới điện và cơ chế hợp tác chưa theo kịp. Nếu các nước chỉ tăng công suất phát điện mà không đầu tư đồng bộ vào lưới, linh hoạt hệ thống, lưu trữ và chia sẻ điện khu vực, mọi thành quả phát triển có thể bị xói mòn bởi giá điện cao, mất điện và cú sốc nhiên liệu. Giải pháp không phải là quay lưng với tăng trưởng, mà là chấp nhận rằng an niên năng lượng Đông Nam Á là vấn đề khu vực, cần chính sách phối hợp, đầu tư chung và các thỏa thuận chia sẻ điện khu vực rõ ràng. Khi đó, điện không chỉ là “nhiên liệu” cho tăng trưởng, mà còn là thước đo mức độ trưởng thành của liên kết ASEAN.
