Thiết bị gia dụng thông minh: tiện ích đi kèm rủi ro điện
Thiết bị gia dụng thông minh là các đồ dùng trong nhà được kết nối điện và mạng liên tục, có khả năng tự động hóa và điều khiển từ xa, nhưng chính việc đòi hỏi nguồn điện thường trực này khiến chúng tiềm ẩn rủi ro thiết bị điện và nguy cơ cháy nổ nếu người dùng chủ quan, sử dụng sai cách hoặc xem nhẹ an toàn điện gia đình. Những tiện ích như điều khiển bằng điện thoại, chế độ chờ hay tự khởi động lại đều đồng nghĩa với việc dòng điện vẫn hiện diện, kể cả khi thiết bị “tắt”, và đó là lúc các thói quen xấu, ổ cắm cũ, dây dẫn quá tải dễ biến căn nhà thông minh thành nơi mất an toàn.
Vấn đề không nằm ở công nghệ mà ở cách chúng ta dùng điện. Ngay tại một buổi tuyên truyền phòng chống cháy nổ ở phường Bình Quới, TP.HCM ngày 25/9, một cán bộ công an đã chỉ thẳng thói quen cắm sạc điện thoại, laptop, xe điện qua đêm không có người giám sát là một trong những nguyên nhân dễ dẫn đến cháy nổ trong gia đình. Đó là một ví dụ rất điển hình: thiết bị càng thông minh, càng gắn với pin, mạch điện phức tạp thì càng cần người dùng có ý thức và kỷ luật với nguồn điện.
Ba thói quen nguy hiểm với thiết bị thông minh mà nhiều người vẫn xem nhẹ
Nhà càng nhiều thiết bị gia dụng thông minh, ba thói quen sau càng nguy hiểm: cắm điện liên tục không cần thiết, bỏ qua dấu hiệu quá nhiệt và để thiết bị hoạt động trong môi trường bí khí. Việc để điện thoại, laptop, xe điện sạc qua đêm rồi đi ngủ là thói quen rất phổ biến, nhưng đó cũng là lúc không ai phát hiện được mùi khét, tiếng nổ nhỏ hay thiết bị nóng bất thường. Một viên pin xe điện chỉ cần nổ trong 17 giây đã có thể khiến phòng 15 m² đầy khói độc, khiến việc thoát hiểm vào ban đêm gần như bất khả thi.
Không chỉ Việt Nam, số liệu từ một tổ chức chuyên về phòng cháy cho thấy hơn 38.881 vụ cháy liên quan đến thiết bị sưởi ấm gia đình giai đoạn 2019–2023, trong đó máy sưởi di động và lò sưởi chiếm 29% tổng số vụ. Những con số này nói lên một sự thật: mọi thiết bị sinh nhiệt, dù là “smart” hay không, đều là nguồn nguy cơ. Khi người dùng không để ý chuyện thiết bị nóng lên, đặt sát đồ dễ cháy, hoặc dùng trong không gian kín thiếu thông gió, họ đã vô tình biến các tiện ích công nghệ thành mồi lửa ngay trong chính căn hộ, phòng trọ hay mô hình ngủ tập thể của mình.
Ổ cắm, dây điện và chế độ chờ: mối nguy bị đánh giá thấp trong an toàn điện gia đình
Không ít người nghĩ rằng vấn đề nằm ở thiết bị, trong khi điểm yếu thực sự lại là ổ cắm tường cũ, ổ chia rẻ tiền, dây dẫn lỏng lẻo và thói quen chống chế khi điện bị ngắt. Đã có trường hợp gia chủ dùng băng keo cố định cầu dao tự động vì mỗi lần bật ấm đun nước thì aptomat lại nhảy. Hành vi “vượt mặt” cơ chế bảo vệ này biến toàn bộ hệ thống điện trong nhà thành quả bom hẹn giờ. Cầu dao tự động sinh ra để ngắt nguồn khi dây dẫn quá tải, chập, hoặc có thiết bị lỗi; khi chúng ta ép nó hoạt động ngược chức năng, chúng ta đang từ chối an toàn điện gia đình của chính mình.
Một kỹ sư điện có kinh nghiệm đã đưa ra một quy tắc rất thẳng thắn: “Nếu thiết bị bị nóng lên, tiêu thụ nhiều điện năng hoặc có dây dẫn kém chất lượng, hãy rút phích cắm ngay”. Khi bạn cắm máy sưởi, nồi chiên không dầu, điều hòa di động hay nhiều thiết bị công suất lớn vào ổ chia rẻ tiền rồi bỏ nhà đi, bạn đang chơi trò may rủi với nguồn điện. Dây điện cũ, sờn, hở; ổ cắm lỏng, chập chờn; thiết bị ở chế độ chờ nhưng vẫn có dòng điện chạy qua… tất cả là những rủi ro thiết bị điện mà nhiều gia đình vẫn xem như chuyện nhỏ, cho đến khi có tia lửa, khói độc và tiếng còi xe cứu hỏa.
Thiết bị nào nên rút điện khi ra khỏi nhà để phòng chống cháy nổ?
Không phải thiết bị nào cũng cần cắm điện 24/7. Tủ lạnh, modem Wi-Fi hay một số bộ điều khiển trung tâm của nhà thông minh buộc phải duy trì nguồn, nhưng nhiều thiết bị khác thì không. Một danh sách rủi ro tiêu biểu đã chỉ ra: máy sưởi di động, nồi chiên không dầu, điều hòa di động, dụng cụ làm tóc, máy pha cà phê đời cũ, đèn và thiết bị có dây điện cũ là những thứ nên rút phích cắm khi không dùng. Điểm chung của chúng là công suất lớn, sinh nhiệt hoặc sử dụng dây dẫn đã xuống cấp; những yếu tố này khiến khả năng quá nhiệt, chập cháy, chảy dây tăng lên rõ rệt.
Với thiết bị gia dụng thông minh, thói quen “để đó cho tiện” càng nguy hiểm hơn, vì chế độ chờ, màn hình digital, cảm biến luôn duy trì dòng điện. Một số máy pha cà phê đời cũ thiếu hẳn tính năng tự ngắt, đồng nghĩa chúng có thể tiếp tục nóng lên nếu người dùng quên tắt hoặc không rút phích cắm khi ra ngoài. Quy tắc hợp lý cho mọi căn hộ, kể cả các loại phòng trọ kiểu “sleepbox” hay không gian ở chung của sinh viên, công nhân, là tự lập một danh sách thiết bị không thiết yếu và rút điện toàn bộ trước khi rời nhà. Đó là một thao tác phòng chống cháy nổ đơn giản, không tốn kém, nhưng giảm đáng kể cả rủi ro và điện năng lãng phí.
Xây thói quen an toàn điện gia đình trong thời đại nhà thông minh
Công nghệ sẽ tiếp tục tiến nhanh, nhưng ý thức an toàn điện gia đình phải đi nhanh hơn. Khi nhiều người vẫn có thói quen cắm sạc qua đêm, dùng thiết bị công suất lớn trong ổ chia rẻ tiền, bỏ quên quạt và các thiết bị điện đang chạy rồi ra khỏi nhà, thì chúng ta không thể nói mình đã sẵn sàng cho “nhà thông minh”. Khói độc mới là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trong các vụ cháy, khiến nạn nhân hoảng loạn, mất phương hướng, bất tỉnh hoặc ngạt thở trước khi bị bỏng. Một ngôi nhà tràn ngập thiết bị điện mà thiếu kế hoạch thoát hiểm, thiếu kiến thức về khói độc, thiếu bình chữa cháy sử dụng đúng cách, là một ngôi nhà thiếu an toàn, dù cánh cửa mở bằng vân tay hay giọng nói.
Thông điệp rõ ràng: thiết bị gia dụng thông minh không tự gây cháy nổ, chính thói quen dùng điện sai và thái độ chủ quan mới là nguồn cơn. Hãy kiểm tra ổ cắm, dây dẫn định kỳ; tôn trọng cầu dao tự động; không cắm quá nhiều thiết bị vào một ổ; ưu tiên sạc xe điện, đồ dùng có pin vào ban ngày và để thiết bị nghỉ 30–60 phút cho nguội trước khi sạc lại; xây thói quen rút điện với mọi thiết bị sinh nhiệt khi rời nhà. An toàn điện là trách nhiệm của từng người dùng chứ không phải “chuyện của ai khác”. Nếu chúng ta không thay đổi ngay hôm nay, mọi cải tiến công nghệ đều có thể bị đánh đổi bằng những vụ cháy nổ đau lòng ngày mai.
