Homestay khởi nghiệp: không chỉ là chỗ ngủ mà là quyết định đổi đời
Homestay khởi nghiệp là mô hình một cá nhân hoặc gia đình cải tạo nhà cũ, thuê hoặc mua một mảnh đất, tự tay thiết kế và vận hành không gian lưu trú nhỏ gắn với đời sống bản địa, nhằm đón khách du lịch đồng thời tạo nguồn thu nhập bền vững và một lối sống chậm, ít áp lực hơn so với công việc thành phố. Đây là lựa chọn ngày càng phổ biến của người trẻ rời bỏ công việc văn phòng hay kinh doanh ở đô thị để lên núi, về vùng quê, vừa "chữa lành" cho chính mình, vừa thử sức với du lịch nông thôn gắn với bảo tồn văn hóa địa phương.
Trường hợp của chị Bùi Vương Hà My (SN 1994) là một ví dụ điển hình: từng kinh doanh nước ép, đồ ăn vặt ở Kim Ngưu, Hà Nội, chị quyết định đóng cửa quán, gửi hai con cho ông bà để lên Lô Lô Chải, Tuyên Quang thuê đất, cải tạo nhà trình tường thành homestay. Cùng thời điểm, một cô gái khác cũng sinh năm 1994 là chị Phạm Diệu Linh, quê Tuyên Quang, sau áp lực công việc văn phòng đã rời Hà Nội để tìm "vùng đất chữa lành" và chọn Mộc Châu làm điểm dừng chân khởi nghiệp homestay. Hai câu chuyện cho thấy cốt lõi của mô hình này không phải là trào lưu mà là sự đổi hướng cuộc sống khá quyết liệt.
Chi phí mở homestay: thuê đất rẻ, cải tạo nhà cũ mới là bài toán lớn
Với mô hình du lịch nông thôn, tiền thuê đất có thể khá "mềm" nhưng chi phí mở homestay lại dồn vào cải tạo nhà cũ và nội thất. Câu chuyện của chị Phạm Diệu Linh cho thấy lợi thế đầu tiên là giá thuê: chị thuê mảnh đất 800m2 ở Bản Áng, Mộc Châu với giá 20 triệu đồng/năm. Trên đất đã có sẵn căn nhà 200m2 xuống cấp, tường bong tróc, ngói vỡ, cỏ mọc um tùm. Lợi thế này giúp giảm đáng kể tiền xây mới, đổi lại là khối lượng cải tạo lớn.
Thấy kết cấu còn chắc, chị Linh giữ nguyên khung, thay mái hỏng bằng tôn lạnh, làm trần nhựa thả, thuê thợ trát lại tường và sửa sang toàn bộ bên trong lẫn bên ngoài. Phần việc tay chân như dựng hàng rào, đóng cửa gỗ, bàn bếp do chị, mẹ và em trai tự làm để tiết kiệm. Ngược lại, chị My ở Lô Lô Chải phải đối mặt bài toán chi phí lớn hơn: cải tạo nhà trình tường đất dày 70–80cm, làm sàn, nhà vệ sinh khép kín, bố trí nội thất, ốp tường và xây thêm hạng mục mới, tổng chi phí cải tạo và xây mới lên tới vài tỷ đồng. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng homestay khởi nghiệp không phải cuộc chơi vốn nhỏ nếu muốn làm nghiêm túc.
Chiến lược cải tạo nhà cũ: giữ hồn bản địa hay làm "trời Âu" giữa núi rừng?
Điểm thú vị là cùng cải tạo nhà cũ nhưng hai cô gái chọn hai chiến lược khác nhau cho homestay khởi nghiệp. Ở Lô Lô Chải, chị My xử lý một căn nhà trình tường đất khoảng 40 năm tuổi, nền ẩm, tường hư hại, công trình phụ thiếu tiện nghi. Thách thức không chỉ là kỹ thuật mà còn là nhân lực: đội thợ địa phương vừa ít kinh nghiệm, vừa khác biệt ngôn ngữ, văn hóa, lại hay gián đoạn thi công vì việc gia đình; cộng thêm chi phí vật liệu và vận chuyển cao do đường sá xa xôi. Theo tôi, lựa chọn của chị My là "bảo tồn trong hiện đại": giữ nhà trình tường, cải tạo bên trong để khách có trải nghiệm văn hóa mà vẫn có tiện nghi.
Trong khi đó, chị Linh chọn tiếp cận thẩm mỹ theo phong cách đồng quê châu Âu cho căn nhà 200m2 ở Mộc Châu. Sau nửa năm cải tạo, ngôi nhà được chia thành 4 phòng ngủ theo chủ đề xuân, hạ, thu, đông, với tông trắng, xanh bạc hà, nâu gỗ; có thêm bếp ăn, phòng khách và khu vườn 600m2 trồng rau, hoa theo mùa. Đây là cách làm khôn ngoan: tạo khác biệt so với nhiều homestay bản địa khác, nhưng vẫn bám vào không gian tự nhiên và nhịp sống chậm của du lịch nông thôn. Người khởi nghiệp có thể học được rằng cải tạo nhà cũ không nhất thiết phải rập khuôn "nhà sàn – thổ cẩm" mà quan trọng là câu chuyện nhất quán bạn muốn kể cho khách.
Mô hình giới hạn khách và bài toán sinh lợi homestay
Một sai lầm phổ biến khi mở homestay là cố gắng tăng số phòng, tăng khách tối đa. Cả hai case cho thấy hướng đi ngược lại mới bền hơn. Theo chị Linh, dù quỹ đất thoáng và còn dư sức mở rộng, chị vẫn giữ quy mô nhỏ với 3 phòng tiêu chuẩn, sức chứa tối đa 8 người, còn 1 phòng để gia đình sinh hoạt và quản lý. Lý do là hầu hết công việc do một mình chị làm, nên muốn chăm khách chu đáo, tạo cảm giác "đến chơi nhà" chứ không phải ở khách sạn. Mô hình giới hạn khách này nhắm đúng tệp du khách yêu thiên nhiên, muốn sống chậm sau những ngày áp lực công việc và cuộc sống.
Về sinh lợi homestay, con số biết nói là mùa cao điểm từ tháng 11 đến tháng 6 năm sau, homestay của chị Linh đón khoảng 100 lượt khách mỗi tháng, trong khi mùa mưa tháng 7–9 lượng khách giảm đáng kể. Giá phòng được giữ ở mức 500.000–800.000 đồng/đêm tùy phòng, tùy thời điểm để tiếp cận khách đa dạng. Homestay của chị My tại Lô Lô Chải có sức chứa khoảng 35 người, giá phòng từ 500.000 đến 1.000.000 đồng tùy hạng và thời điểm, đem lại nguồn khách ổn định hằng tháng, đồng thời tạo công ăn việc làm cho khoảng 20 người dân địa phương. Câu chuyện ở đây không chỉ là lãi – lỗ cá nhân, mà là giá trị lan tỏa cho cả cộng đồng du lịch nông thôn.
Có nên bỏ phố làm homestay? Lời khuyên cho người muốn bắt đầu
Đằng sau những bức ảnh "trời Âu" hay nhà trình tường cổ kính là cái giá không nhẹ. Chị My phải chấp nhận sống xa gia đình, gửi hai con cho ông bà và đóng cửa quán nước ở Hà Nội – nguồn thu từng ổn định. Chị Linh rời bỏ công việc văn phòng để bắt đầu lại với một mảnh đất thuê và căn nhà cũ không ai ở. Đổi lại, cả hai cùng nói về chất lượng cuộc sống tốt hơn, sức khỏe cải thiện, cảm giác bình yên và được làm công việc mình yêu thích mỗi ngày. Đây là phần lợi nhuận vô hình mà dân thành phố khó mua được bằng lương cao.
Nếu bạn đang nghĩ đến chuyện homestay khởi nghiệp, tôi cho rằng cần tỉnh táo với ba điều. Một, đừng lãng mạn hóa: chi phí mở homestay gồm ít nhất ba phần lớn là thuê (hoặc mua) đất, cải tạo nhà cũ và trang thiết bị nội thất; với những công trình đặc thù như nhà trình tường, con số có thể lên đến vài tỷ đồng. Hai, hãy chọn điểm đến có định hướng du lịch xanh và còn không gian phát triển – như Mộc Châu hay Lô Lô Chải đang làm du lịch cộng đồng. Ba, chấp nhận giới hạn quy mô để giữ chất lượng dịch vụ và sức khỏe bản thân. Homestay thành công không nhất thiết phải đông khách nhất, mà là nơi giúp chủ nhà và du khách đều sống chậm hơn nhưng vẫn đủ sống.
