AI chỉ có ý nghĩa khi con người đủ năng lực hấp thụ và làm chủ
Đào tạo nhân lực AI là quá trình xây dựng lực lượng lao động có khả năng hiểu, sử dụng và cải tiến công nghệ trí tuệ nhân tạo trong toàn bộ chuỗi giá trị sản phẩm, từ ý tưởng đến thương mại hóa, trên nền tảng kỹ năng công nghệ thực tế và tư duy làm chủ công nghệ để không bị AI dẫn dắt mà biến AI thành công cụ tạo giá trị lâu dài cho tổ chức và xã hội. Công nghệ bản thân nó không tự tạo ra tăng trưởng; mọi giá trị sinh ra từ việc con người biết dùng công nghệ thông minh vào đúng chỗ. Vì thế, câu hỏi quan trọng không phải “AI đã làm được gì?”, mà là “nhân lực của chúng ta đã sẵn sàng đến đâu để biến AI thành lợi thế cạnh tranh?”.
Khoảng cách nguy hiểm giữa kiến thức AI và kỹ năng công nghệ thực tế
Ngày càng nhiều sinh viên và kỹ sư trẻ hiểu về thuật toán, mô hình AI, framework hiện đại, nhưng lại thiếu kỹ năng công nghệ thực tế để biến ý tưởng thành sản phẩm có thể sử dụng trong doanh nghiệp. Trong đào tạo bán dẫn, các chuyên gia chỉ ra rằng khoảng trống lớn nhất là sinh viên thiếu cơ hội tiếp cận môi trường phát triển sản phẩm thực tế. Họ giỏi lập trình, thiết kế mạch, FPGA, nhưng khi chuyển từ bản demo sang giải pháp hoàn chỉnh, các kỹ năng như phân tích nhu cầu, tối ưu thiết kế, quản lý tiến độ, làm việc nhóm và trình bày giải pháp trở thành điểm yếu rõ rệt. Với AI, khoảng cách này còn lớn hơn: một mô hình chạy được trên phòng thí nghiệm không đồng nghĩa nó giải quyết bài toán kinh doanh, đáp ứng yêu cầu bảo mật, hiệu năng, chi phí và trải nghiệm người dùng.
Kỹ sư AI phải hiểu trọn quy trình sản phẩm, không chỉ công nghệ riêng lẻ
Trong ngành bán dẫn, việc tạo ra một bản demo mới chỉ là bước đầu; để tham gia chuỗi giá trị công nghiệp, kỹ sư cần hiểu cả quá trình từ nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm đến sản xuất và thương mại hóa. AI cũng vậy: chuyên gia AI Việt Nam không thể chỉ bám vào mô hình, mà phải nắm toàn bộ vòng đời sản phẩm dữ liệu – từ hình thành bài toán, thu thập và làm sạch dữ liệu, thiết kế kiến trúc, triển khai, giám sát đến cải tiến liên tục. Theo nhận định của GS Nguyễn Đức Khương, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng nguồn nhân lực đủ khả năng hấp thụ. Nếu kỹ sư chỉ “cắm” một mô hình AI vào hệ thống mà không hiểu quy trình sản xuất, dịch vụ và thương hiệu, AI dễ trở thành đồ chơi công nghệ, không tạo ra giá trị kinh tế rõ ràng và khó mở rộng.
Đào tạo nhân lực AI: từ kiến thức thuật toán đến tư duy làm chủ công nghệ
Muốn thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và ứng dụng, đào tạo nhân lực AI phải chuyển từ kiểu “dạy công cụ” sang “rèn tư duy làm chủ công nghệ”. Theo GS Nguyễn Đức Khương, điều quan trọng nhất là không để AI dẫn dắt con người, mà con người phải nắm bắt AI để phục vụ sự phát triển tổ chức, xã hội, đất nước. Điều này đòi hỏi giáo dục tập trung vào tư duy độc lập, năng lực đặt câu hỏi, thiết kế bài toán, đánh giá rủi ro và chịu trách nhiệm về lựa chọn công nghệ. Các chương trình trí tuệ nhân tạo thực chiến và “AI bình dân học vụ” được đề xuất nhằm giúp mọi tầng lớp lao động hiểu cách ứng dụng AI để tăng năng suất và hiệu quả công việc hàng ngày. Song nếu chúng ta chỉ dừng ở mức giới thiệu công cụ mà không xây dựng tư duy phản biện, người dùng rất dễ lệ thuộc vào gợi ý của AI và đánh mất khả năng sáng tạo.
Đưa bài toán doanh nghiệp và môi trường thực chiến vào giảng đường
Một điểm sáng là các mô hình đào tạo gắn với thực tế công nghiệp đang hình thành, trong đó sinh viên phải giải quyết bài toán doanh nghiệp dưới sự đồng hành của kỹ sư và giảng viên. Những cuộc thi thiết kế công nghệ được xây dựng như môi trường mô phỏng quy trình phát triển sản phẩm trong doanh nghiệp, giúp sinh viên tiếp xúc với công nghệ mới đang được dùng trong công nghiệp và buộc họ đề xuất giải pháp, xử lý vấn đề, bảo vệ sản phẩm trước hội đồng chuyên môn. Với AI, cần nhân rộng tinh thần đó: bài tập phải xuất phát từ nhu cầu thật của doanh nghiệp, bao gồm cả yêu cầu về dữ liệu, chi phí, khả năng triển khai. Khi sinh viên được rèn trong môi trường thực chiến, họ sẽ hình thành kỹ năng công nghệ thực tế và tư duy làm chủ công nghệ, sẵn sàng trở thành lớp chuyên gia AI Việt Nam tạo giá trị bền vững thay vì chạy theo phong trào.
